موسسه آموزش عالی عمران و توسعه مجله معماری منظر و طراحی باغ 3115-9265 2 معماری منظر و طراحی باغ،دوره 2،شماره4تابستان،سال1405 2026 07 19 Extracting the design principles of contemporary roadside service complexes using the architectural model of historical Iranian caravanserais مبانی طراحی مجتمع خدمات بین‌راهی با استفاده از الگوی معماری به کار رفته در کاروانسراهای بین راهی ایران 49 66 10.61838/lagdj.41 FA سیده فائزه اعتماد شیخ الاسلامی استادیار گروه مهندسی معماری، دانشکده مهندسی عمران و معماری، دانشگاه ملایر Journal Article <p> Iranian roadside caravanserais, as one of the most prominent examples of Iranian-Islamic architecture, have consistently played a pivotal role in the development of trade, travel security, and cultural exchanges throughout Iran's history (Basouli &amp; Derakhsh, 2021). This article, employing a comparative case study approach, analyzes the architectural patterns of nine prominent Iranian roadside caravanserais (Basouli &amp; Derakhsh, 2021). The selected caravanserais, identified using the Delphi method (with the participation of 15 Iranian architecture specialists), are: Qasr-e Bahram, Shah Abbasi of Neyshabur, Aminabad of Isfahan, Zein-o-din, Tajabad of Hamedan, Shah Abbasi of Meybod, Robat-e Sharaf, Deir-e Gachin (the "mother" of Iranian caravanserais), and Titi (Siahkal, Gilan). Drawing on authoritative scientific-research sources and archaeological documents, this study first examines the theoretical foundations of caravanserais, their historical background, their types based on geographical location, and their architectural patterns (Ayvazian, 2000). Subsequently, the physical characteristics and spatial patterns of each of these nine caravanserais are subjected to a comparative analysis (Farshchi &amp; Hajizamani, 2019). In the final section of the research, based on the findings derived from the analysis of the caravanserais, the design principles for a model of roadside service complexes with a climate-responsive and identity-oriented approach are presented. The research results indicate that although the four-iwan plan with a central courtyard represents the dominant pattern of Iranian roadside caravanserais (over 65% of the studied caravanserais), significant diversity is observed in their layouts (two-iwan, circular, octagonal) and construction materials, depending on climatic conditions, geographical location, and historical period (Hosseini &amp; Naghizadeh, 2016). This research demonstrates that the architectural patterns of Iran's historical caravanserais can serve as a basis for designing contemporary roadside service complexes and can help resolve the climatic, functional, and identity-related issues of these spaces.</p> <p>کاروانسراهای بین‌راهی ایران به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری ایرانی-اسلامی، همواره نقشی محوری در توسعه تجارت، امنیت سفر و تبادلات فرهنگی در طول تاریخ ایران ایفا کرده‌اند (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). این مقاله با رویکرد مطالعه موردی تطبیقی، به تحلیل الگوی معماری نه کاروانسرای شاخص بین‌راهی ایران می‌پردازد (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). کاروانسراهای منتخب با استفاده از روش دلفی (مشارکت ۱۵ نفر از متخصصان معماری ایرانی)، عبارتند از: قصر بهرام، شاه عباسی نیشابور، امین‌آباد اصفهان، زین‌الدین، تاج‌آباد همدان، شاه عباسی میبد، رباط شرف، دیر گچین (مادر کاروانسراهای ایران) و تی‌تی (سیاهکل، گیلان). پژوهش حاضر با استناد به منابع معتبر علمی‌پژوهشی و مستندات باستان‌شناسی، ابتدا به مبانی نظری کاروانسراها، پیشینه تاریخی، انواع آن‌ها از نظر موقعیت مکانی و الگوهای معماری می‌پردازد (آیوازیان، ۱۳۷۹). سپس ویژگی‌های کالبدی و الگوهای فضایی هر یک از این نه کاروانسرا مورد بررسی تطبیقی قرار گرفته است (فرشچی و حاجی‌زمانی، ۱۳۹۸). در بخش پایانی پژوهش، بر اساس یافته‌های حاصل از تحلیل کاروانسراها، مبانی طراحی الگوی مجتمع خدمات بین‌راهی با رویکرد اقلیمی و هویتی ارائه شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه الگوی چهارایوانی با حیاط مرکزی الگوی غالب کاروانسراهای بین‌راهی ایران است (بیش از ۶۵٪ کاروانسراهای مورد بررسی)، اما تنوع قابل توجهی در پلان‌ها (دوایوانی، مدور، هشت‌ضلعی) و مصالح بر اساس شرایط اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و دوره تاریخی مشاهده می‌شود (حسینی و نقی‌زاده، ۱۳۹۵). این پژوهش نشان می‌دهد که الگوهای معماری کاروانسراهای تاریخی ایران می‌توانند مبنای طراحی مجتمع‌های خدمات بین‌راهی قرار گیرند و به حل مسائل اقلیمی، عملکردی و هویتی این فضاها کمک کنند.</p> https://lagdj.com/index.php/lagdj/article/download/41/46