موسسه آموزش عالی عمران و توسعه مجله معماری منظر و طراحی باغ در دست انتشار 2026 09 13 A Multiscale Morphological–Aerodynamic Framework for Urban Air Quality: Explaining the Mechanisms Linking Urban Form to Pollutant Transport and Human Exposure چارچوب چندمقیاسی مورفولوژیک – آیرودینامیکی کیفیت هوای شهری: تبیین سازوکارهای اثرگذاری فرم شهری بر انتقال آلاینده و مواجهه انسانی FA محمدمهدی مولایی استادیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران وجیهه نوری دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران Journal Article <p>Urban air quality is shaped by complex interactions among pollutant emission loads, meteorological conditions, urban spatial structure, and human exposure patterns. Although numerous studies have investigated the influence of urban morphological characteristics on ventilation and pollutant dispersion, fragmented analytical scales, diverse evaluation indicators, and a focus on isolated variables have limited the development of an integrated understanding of how urban form affects air quality. This study aims to elucidate the mechanisms linking urban morphology, aerodynamic processes, pollutant transport, and human exposure by developing a multiscale framework for analysing the relationship between urban form and air quality. The research adopts an applied–developmental approach and employs an integrative literature review with a critical synthesis methodology. Evidence from theoretical studies, field measurements, statistical analyses, computational fluid dynamics (CFD) simulations, spatial analyses, and remote sensing studies was systematically reviewed and synthesized across macro-, meso-, and micro-scales. The findings demonstrate that the effects of morphological attributes on air quality are neither linear nor independent; rather, they depend on the interactions among spatial scale, wind conditions, emission characteristics, urban configuration, and receptor location. Furthermore, ventilation-related indicators, such as airflow velocity and air exchange rate, cannot independently represent air quality performance, and reliable assessment requires simultaneous consideration of pollutant pathways, concentration distribution, and human exposure patterns. The proposed framework integrates the relationships among emission sources, transport mechanisms, environmental responses, and human exposure, providing a knowledge-based foundation for urban planning, morphological design, and evidence-informed air quality strategies.</p> <p>کیفیت هوای شهری حاصل تعامل پیچیده میان بار انتشار آلاینده‌ها، شرایط هواشناسی، ساختار فضایی شهر و الگوی مواجهه انسانی است. اگرچه پژوهش‌های متعددی به بررسی اثر ویژگی‌های مورفولوژیک بر تهویه و پراکنش آلاینده‌ها پرداخته‌اند، اما پراکندگی مقیاس‌های تحلیل، تنوع شاخص‌های ارزیابی و تمرکز بر مؤلفه‌های منفرد، مانع از شکل‌گیری درکی یکپارچه از سازوکارهای اثرگذاری فرم شهری بر کیفیت هوا شده است. این پژوهش با هدف تبیین سازوکارهای ارتباط میان مورفولوژی شهری، فرایندهای آیرودینامیکی، انتقال آلاینده و مواجهه انسانی، چارچوبی چندمقیاسی برای تحلیل رابطه فرم شهری و کیفیت هوا ارائه می‌کند. روش پژوهش از نظر هدف، کاربردی–توسعه‌ای و از نظر روش، مبتنی بر مرور یکپارچه ادبیات با رویکرد سنتز انتقادی است. در این راستا، شواهد حاصل از مطالعات نظری، میدانی، آماری، شبیه‌سازی دینامیک سیالات محاسباتی، تحلیل‌های مکانی و سنجش‌ازدور با تمرکز بر مقیاس‌های کلان، میانی و خرد تحلیل و تلفیق شدند. نتایج نشان داد که اثرگذاری ویژگی‌های مورفولوژیک بر کیفیت هوا ماهیتی خطی و مستقل ندارد، بلکه تابع تعامل میان مقیاس فضایی، شرایط باد، ویژگی‌های منبع انتشار، ساختار بافت و موقعیت گیرنده است. همچنین مشخص شد که شاخص‌های مرتبط با تهویه، مانند سرعت جریان یا نرخ تعویض هوا، به‌تنهایی قادر به تبیین عملکرد کیفیت هوا نیستند و ارزیابی معتبر نیازمند توجه هم‌زمان به مسیر انتقال، توزیع غلظت و الگوی مواجهه انسانی است. چارچوب پیشنهادی پژوهش با سازمان‌دهی رابطه میان منبع انتشار، سازوکارهای انتقال، پاسخ محیطی و مواجهه انسانی، می‌تواند مبنایی برای توسعه رویکردهای مبتنی بر شواهد در برنامه‌ریزی شهری، طراحی کالبدی و سیاست‌گذاری کیفیت هوا فراهم کند.</p> https://lagdj.com/index.php/lagdj/article/download/59/65