تحلیل عوامل معنا‌ساز در شکل‌گیری حس مکان: بررسی تطبیقی مساجد سنتی و معاصر شهر همدان

نویسندگان

  • مریم رحیمی مشکین استادیارگروه معماری،دانشکده هنرومعماری،واحدهمدان،دانشگاه آزاداسلامی،همدان،ایران نویسنده
  • سراب محمدعلیزاده دانشجوی دکترای تخصصی معماری،گروه معماری،دانشکده هنرومعماری،واحدهمدان،دانشگاه آزاداسلامی،همدان،ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0001-0948-8474

DOI:

https://doi.org/10.61838/lagdj.10

کلمات کلیدی:

حس مکان، نشانه‌شناسی، کیفیت حسی، معماری مسجد، مکان‌مندی

چکیده

با گسترش جوامع انسانی و تضعیف لایه‌های معنایی در فضاهای ساخته‌شده، کیفیت معنایی فضا و نقش مؤلفه‌های ادراکی در شکل‌دهی فضا برای طراحان اهمیت یافته است. این پژوهش با نگرشی معناگرا به بررسی نقش نشانه‌ها در مکان‌مندسازی فضای معماری مساجد شهر همدان می‌پردازد. هدف اصلی تحقیق شناخت تأثیر نشانه‌های معنا‌ساز بر ایجاد «حس مکان» در مساجد سنتی و معاصر همدان است. برای دستیابی به هدف، نشانه‌های معنا‌ساز معماری (شامل کیفیت‌های فرمی، حسی و تداعی‌کننده) مبتنی بر اصول نشانه‌شناسی شناسایی و رابطه آن‌ها با متغیر وابسته «حس مکان» مورد تحلیل قرار گرفت. روش پژوهش ترکیبی از مطالعه موردی و پیمایش مقطعی است و داده‌ها از طریق پرسش‌نامه جمع‌آوری و با نرم‌افزار SPSS تحلیل آماری و تحلیل همبستگی شدند. نتایج نشان می‌دهد که بین حس مکان و نشانه‌های معنا‌ساز (کیفیت فرمی، کیفیت حسی و کیفیت تداعی‌کننده) رابطه‌ای معنادار وجود دارد؛ همچنین کیفیت حسی نسبت به سایر کیفیت‌ها نقش برجسته‌تری در تقویت حس مکان دارد. افزون بر این، متغیرهای جمعیت‌شناختی شامل سن، جنسیت و سطح تحصیلات نمازگزاران نیز بر تجربه حس مکان تأثیر معناداری نشان دادند. یافته‌های تحقیق می‌تواند راهنمایی نظری و کاربردی برای طراحان و برنامه‌ریزان معماری مساجد در جهت تقویت لایه‌های معنایی و ارتقای کیفیت تجربه مکانی مخاطبان فراهم آورد.

 

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

دانش پایه, نسار و حبیب, فرح . (1396). معیارهای اصلی شکل گیری حس مکان در پهنه های توسعه جدید شهری (نمونه مطالعه:منطقه 22 و منطقه 4 شهرداری تهران). فصلنامه مطالعات شهری، 7(25), 17-30،. doi: 10.34785/J011.2018.021

بمانیان، محمدرضا و همکاران. (1389). بازخوانی هویت معنوی و انگاره¬های قدسی در معماری مساجد شیعی، فصلنامه علمی پژوهشی شیعه¬شناسی، سال هشتم، شماره 30: 67-38.

چندلر، دانیل. (1387). مبانی نشانه شناسی، ترجمه: مهدی پارسا، شرکت انتشارات سوره مهر، تهران.

حمزه نژاد، مهدی و رهروی پوده، ساناز، (1395). گونه شناسی مفهومی در پرستشگاههای یهودیان، مسیحیان و مسلمانان در دوره صفویه اصفهان، فصلنامه پژوهشهای معماری اسلامی، شماره یازدهم، سال چهارم.

رضا زاده، راضیه. (1383). بررسی نقش معماری در تداعی معانی و انتقال مفاهیم، نشریه هنرهای زیبا، شماره 18: 48-37.

فلاحت، محمدصادق و نوحی، سمیرا. (1391). ماهیت نشانه ها و نقش آن در ارتقاء حس مکان فضای معماری. نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی، دوره 17، شماره 1: 25-17.

فلاحت، محمدصادق. (1385). نشریه هنرهای زیبا، شماره 26: 66-57.

فلاحت، محمدصادق. (1384). نقش طرح کالبدی در حس مکان مسجد، نشریه هنرهای زیبا، شماره 22: 42-35.

نژاد ابراهیمی, احد و توران پور, محیا . (1398). حس مکان در مساجد براساس مطالعه تطبیقی شکل و مکان ساخت فخر و مدین در مساجد تاریخی. پژوهش های باستان شناسی ایران, 9(20), 165-182. doi: 10.22084/nbsh.2019.16867.1782

Beck, Robert (1970), "Spatial Meaning and properties of the environment'', in Harold Proshansky et al., eds., Environmental psychology: Man and His physical Setting, New York: Holt, Rine hart and Winston, pp. 134-153.

Cassidy, Tony (1997); Environmental Psychology; UK: Psychology press, 1997.

Canter, D. (1971); The psychology of place; London: the Architectural Press.

Hayward, D. Geoffrey (1974), "Psychology Factors in the se of Light and Lighting in Building," in Jon Lang et al., eds., Designing for Human Behavior: Architecture and the Behavioral sciences, Stroudsburg, Pa.: Dowden, Hutchinson and Ross, pp. 120-129.

Kim, C. (2022). Formation of sense of place through urban design projects: The experiential value of places. International Review for Spatial Planning and Sustainable Development, 10(3), 108.

Khanzadeh, M. (2024). Aesthetic and functional analysis of mosque entrance architecture. Journal of Architectural History, 15(1), 22-35. https://doi.org/10.1080/23311983.2024.2313262

Mikellides, Byron (1980), Architecture for people, New York: Holt, Rinehart and Winston.

Relph, E. (1976), Placelessness, pion, London.

Tuan, Yi-Fu (2006); space and place: The perspective of Experience; Minneapolis; University of Minnesota press

1

چاپ شده

2025-12-17

نحوه استناد به مقاله

رحیمی مشکین م., & محمدعلیزاده س. (2025). تحلیل عوامل معنا‌ساز در شکل‌گیری حس مکان: بررسی تطبیقی مساجد سنتی و معاصر شهر همدان. مجله معماری منظر و طراحی باغ, 1(1پاییز), 15-36. https://doi.org/10.61838/lagdj.10