ساماندهی فضایی محرمیت در معماری مسکونی قاجاری سنندج: تحلیل تأثیرات فرهنگ کردی و الگوهای بازآفرینی معاصر
DOI:
https://doi.org/10.61838/lagdj.2کلمات کلیدی:
محرمیت فضایی، معماری قاجاری، فرهنگ کردی، سازمان دهی فضایی، بازآفرینی معماری و پایداری فرهنگیچکیده
محرمیت فضایی-فرهنگی بهعنوان نظامی یکپارچه در معماری مسکونی ایرانی، در خانههای قاجاری سنندج (اواخر قرن 12 تا اوایل قرن 14 ه.ش) تحت تأثیر مؤلفههای فرهنگ کردی شکل گرفته است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی شامل مطالعات میدانی سیستماتیک، تحلیل نقشههای معماری با ابزارهایی مانند نقشههای تحلیلی، و مصاحبههای نیمهساختاریافته با 10 خبره (5 معمار مرمتگر، 3 استاد دانشگاه در حوزه معماری بومی، و 2 پژوهشگر فرهنگ کردی) به بررسی پنج بنای شاخص (عمارت خسروآباد، خانه آصف وزیری، خانه وکیلالملک، عمارت مشیر دیوان، و خانه ملا لطفالله شیخالاسلام) پرداخته است. یافتهها نشان میدهد که حیاط مرکزی دوپوشه، سلسلهمراتب فضایی از عمومی به خصوصی، و تمهیدات کنترل دید (ایوانهای عمیق و پنجرههای مشبک) محرمیت را در سطوح خانوادگی، جنسیتی، و مهمانپذیری تأمین میکنند، بهطوری که 78% فضاهای خصوصی از دید مستقیم خارجی محافظت شدهاند. نوآوری پژوهش، ارائه «مدل سلسلهمراتبی محرمیت» در سه مقیاس شهری، ساختمانی، و جزئیات معماری است که با استفاده از حیاطهای کوچک و مصالح بومی در طراحی مسکن معاصر و بازآفرینی شهری سنندج و دیگر مناطق بومی کاربرد دارد. محدودیتها شامل نبود اسناد معتبر از کاربری تاریخی برخی فضاها و نیاز به مطالعات تطبیقی با دیگر شهرهای کردنشین است.
دانلودها
مراجع
اردلان، نادر؛ بختیار، لاله(1380).«حس وحدت، سنت عرفانی در معماری ایرانی»، ترجمه حمید شاهرخ، نشر خاک ،اصفهان.
امین پور، احمد، مدنی، رامین؛حیاتی،حامد؛ دلداده،محمدعلی،(1394)،«بازشناسی مفهوم مسکن و سکونت بر اساس آموزه های اسلام»، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 40، ص 59-47.
باني مسعود، امير(1388)، معماری معاصر ايران: تکاپوی بین سنت و مدرنیته. تهران: هنر معماری قرن.
بمانیان،محمدرضا،زندی، مسلم(1396).مسکن ایرانی و سبک زندگی انتشارات اول و آخر. تهران
بهزادفر، مصطفي.(1392)، طرحها و برنامهریزی شهری. تهران: انتشارات شهر.
پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۸۷). سبکشناسی معماری ایرانی (ویرایش غلامحسین معماریان). تهران: انتشارات سروش دانش.
پیرنیا، محمد کریم (1386)، سبک شناسی معماری ایرانی، نشر سروش دانش .
جوانمردی،محمدحسین؛ زارعی، امین.(1395)،نقش فرهنگ بر معماری بومی، هیشمن کنفرانس معماری،شهرسازی و توسعه پایدار با محوریت از معماری بومی تا شهر پایدار.
حیدری، ندا؛ صالحی، محمد صادق(1396)، ارزیابی معیارهای تعامل پذیری اجتماعی و سرزندگی در فضاهای نمایشگاهی؛ مورد پژوهشی: چند نمونه در استان البرز، نشریه مدیریت روستایی و شهری، دوره 16، شماره 47، صص 380-351.
خاکسار حقانی، محبوب، محرمیت در معماری خانه های سنتی اصفهان، دانش پژوهان شریف یار-تهران. 1399
دی کي چينگ، فرانسيس(1396)، فرم، فضا، نظم، ترجمه زهره قراگزلو. تهران: موسسه انتشارات دانشگاه تهران.
راپاپورت، آموس، (1388)، ((انسان شناسی مسکن)) ترجمه خسرو افضلیان، تهران: انتشارات حرفه هنرمند.
راپاپورت ، آموس(1399)، انسان شناسی مسکن، ترجمه: خسرو افضلیان(1388)، تهران، حرفه هنرمند.
رهروی پــوده، ســاناز؛ ولی بیــگ، نیمــا؛ دهقــان، نرگــس؛ و مســعود، محمــد، (1398)، " تحلیل ویژگی های شکلی خانه های چهار صفه و نفوذ آن در کالبد شکلی خانه های درونگرای شهر اصفهان"، بــاغ نظــر، دورۀ ،16 شــمارۀ ،72 صــص: 20-5
ریش سفید نوش آبادی، سجاد هاشم پور،پریسا (1394). معماری از دیدگاه محرمیت در مسکن معاصر ایران، همایش ملی معماری و شهرسازی ایرانی اسلامی، اردیبهشت94
سروش ، محمدمهدی گودرزی؛ شریفی پور، نرگس؛ عباسی راد،محدثه(1393)، سلسله مراتب محرمیت در خانه های سنتی ایران، اولین همایش ملی معاری مسکونی-اسفند1393.
سروش، محمدمهدی؛ مولانایی، صلاح الدین؛ فروتن،منوچهر، ملکی زاده، بهنوش.(1400)، مطالعه تطبیقی خانه های سنتی کرمانشاه و سنندج در دوره ی قاجار و پهلوی، نگرش های نو در جغرافیای انسانی، سال سیزدهم، شماره سوم، تابستان 1400، ص 952-951.
سلیم حکیم، بسیم(1381)، شهرهای عربی- اسلامی، اصول شهرسازی و ساختمانی، ترجمه محمدحسین ملک احمدی و عارف اقوامی مقدم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی -تهران.
سیفیان، محمدکاظم؛ محمودی، محمدرضا (1386)، محرمیت در معماری سنتی ایران، هویت شهر، دوره 1، شماره 1.
شجاعی، ت،آتش پنجه، ح؛احمدپور،سفت، مفهوم محرمیت در معماری سنتی ایرانی اسلامی، کنفرانس ملی الکترونیکی توسعه پایدار در علوم جغرافیا و برنامه ریزی، معماری و شهرسازی 1393.
غفوریان،میترا؛ پی سخن، مینا؛ حصاری الهام(1396)گونه شناسی سازمان فضایی و سلسله مراتب ورود در خانه های ایران با تاکید برمحرمیت نشریه علمی پژوهشی برنامه ریزی توسعه کالبدی سال دوم.شماره3.
کاظم زاده، محمدعلی؛ میر دریکوندی، صبا. بازشناسی چگونگی محرمیت در خانه سنتی ایرانی با تاکید برمظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری. نشریه معماری شناسی، سال سوم، شماره 17.زمستان1399.
کامران کسمایی، حدیثه، مفیدی.محمدرضا؛ مفیدی شمیرانی، مجید(1395).مسکن اجتماعی: تبلور هویت، فرهنگ پایداری،انتشارات علم معمار.تهران.
گروتر، یورگ (1388)، زیباشناسی در معماری، ترجمه ی دکتر جهانشاه پاکزاد- مهندس عبدالرضا همایون، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ پنجم.
لنگ جان(1390)، آفرینش نظریه های معماری.
مسائلی، صدیقه.(1388)، ((نقشه پنهان به مثابه دست آورد باورهای دینی در مسکن سنتی کویری ایران))، نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، شماره 37.ص38-27.
مرادی، احمد(1396)، بازآفرینی الگوهای معماری سنتی در معماری معاتصر با رویکرد معماری پارامتریک، اولین کنگره بین المللی پژوهش های علوم کیان رشته ای در شهرسازی و معماری .
معماریان، غلامحسین، سیری در مبانی نظری معماری. انتشارات سروش تهران، 1384.
معماریان، غالمحسین (1392)، سیری در مبانی نظری معماری، انتشارات سروش دانش .
معصومي اشوری، سيد حسن(1387)، اصول و مباني برنامه ریزی منطقه ای. تهران: انتشارات پيام.
مومنی، کوروش ؛ ناصری، ندا(1394)، بررسی ابزارها و روش های ایجاد محرمیت در خانه زینت الملک در شیراز منطبق برآیات و روایات اسلامی، نشریه پژوهش های معماری اسلامی، دوره 3، شماره 4، صص 18-35
نصر،سیدحسن(1380).معرفت و امر قدسی، ترجمه فرزاد حاجی میرزایی، نشرو پژوهش فروزان روز تهران
نوربرگ، شولتز، کریستیان(1387)، مفهوم سکونت: به سوی معماری تمثیلی، ترجمه محمود امیریار احمدی، تهران، نشر آگه .
هندو، میکائیل؛ ایوانی، هادی، نورتقانی، عبدالمجید (1398)، بررسی نظام فضایی خانه های مشهد از دوره پهلوی اول تا امروز با رویکرد نحو فضا، نشریه پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 36، صص 42-19
Hillier, B. & Leaman, A. “Structure, System and Transformation”, London: London University -College, Bartlett Society, Transaction, Vol. 9 (1972-3), pp. 36-77
Hillier, B. & Hanson, J. (1984), “The social logic of space”, Cambridge, Cambridge University press.
Hillier, B., Penn, A., Hanson, J., Grajewski, T., & Xu, J., (1993), “Natural movement: Or, configuration and attraction in urban pedestrian movement”, Environment and Planning B: Planning and Design, 20 (1), 29 – 66.
Memarian. Gholamhossein.(2006)A study on theoretical foundations of architecture, tehran: sorosh danesh.
Sheppard, D., & Town, P. (1974). Housing Flexibility? Architectural Design, 43(11), 698-727.
Tahmasbifard, M. (2020). A Comparative Study on Residential Architecture in the Qajar era (Case Study: Mansions in Tehran). International Journal of Architecture and Urban Development, 10(2), 49-58.
Zareei.Mohamad Ebrahim: 2015. Tradeshnal houses of sanandaj. Kurdistan university press. Sanandaj.
دانلودها
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 ماهره کریمی; محمدمهدی سروش (نویسنده)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.