تدوین و تبیین طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان­بخشی سالمندان

نویسندگان

    فرهاد کاروان * گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران. f.karvan@iau.ac.ir
    فهیمه یوسفی دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.

کلمات کلیدی:

توانبخشی، سرای سلامت، سرای سالمندان، سالمندان.

چکیده

هدف پژوهش حاضر تدوین و تبیین الگوی طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان‌بخشی سالمندان و بررسی نقش آن در ارتقای ابعاد سلامت جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان است. این پژوهش با بهره‌گیری از تحلیل داده‌های میدانی، ساختار مفهومی طراحی و نتایج حاصل از پرسشنامه، به ارزیابی کارآمدی مؤلفه‌های فضایی–عملکردی در محیط‌های سلامت‌محور پرداخته است.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، یک مطالعه آمیخته (کیفی–کمی) است که با هدف تدوین مؤلفه‌های طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان‌بخشی سالمندان در شهر همدان انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل تمامی سالمندان مقیم سرای سالمندان همدان بود. با توجه به محدود بودن حجم جامعه (384 نفر)، از روش سرشماری استفاده شد. داده‌های حاصل از مشاهده با روش تحلیل محتوا تحلیل شد. داده‌های کمی نیز با استفاده از نرم‌افزار SPSS و با بهره‌گیری از آمار توصیفی و آزمون‌های استنباطی متناسب با فرضیه‌های پژوهش تحلیل گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که طراحی مبتنی بر توان‌بخشی، فراتر از یک مداخله صرفاً کالبدی، به‌عنوان یک نظام یکپارچه فضایی–عملکردی عمل کرده و می‌تواند به‌طور هم‌زمان کیفیت زندگی سالمندان را در سه بعد سلامت جسمی، روانی و اجتماعی ارتقا دهد. بهبود دسترسی‌پذیری، نورپردازی مناسب، افزایش امکان تحرک، تسهیل استفاده از تجهیزات کمکی و بهینه‌سازی سازمان فضایی، نقش مؤثری در ارتقای سلامت جسمی دارند. همچنین ایجاد فضاهای اجتماعی فعال، بسترهای تعامل و مشارکت‌های گروهی، موجب تقویت سرمایه اجتماعی، کاهش انزوای اجتماعی و ارتقای سلامت اجتماعی سالمندان می‌شود. در بعد روانی نیز، مؤلفه‌هایی مانند احساس امنیت، کنترل بر محیط، خوداتکایی و مشارکت فعال در زندگی روزمره، به افزایش رضایت از زندگی و بهبود سلامت روانی منجر می‌گردد. در مجموع، نتایج پژوهش بیانگر آن است که سرای سلامت مبتنی بر توان‌بخشی با گذار از رویکرد مراقبت منفعل به توانمندسازی فعال، می‌تواند به‌عنوان الگویی کارآمد در طراحی مراکز سلامت‌محور و سیاست‌گذاری حوزه سالمندی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه ارتقای پایدار کیفیت زندگی سالمندان را فراهم سازد.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

احمدی، نازنین. محمدی فلاح، آرش. (1404)، تاثیر رویکرد معماری ارگانیک بر طراحی خانه سالمندان، مطالعات رفتار و محیط در معماری، دوره یکم، شماره 2، صص 103-119.

ابراهیمی، علیرضا. طاهر، محبوبه. نوحی، شهناز. (1402). رابطه سلامت روانی با سلامت جسمانی سالمندان مقیم سرای سالمندان: نقش میانجی احساس گناه و احساس تنهایی، روان¬شناسی پیری، دوره نهم، شماره 1، صص 19-31.

ابراهیمی، پری. (1401). طراحی کانون سالمندان شیراز با ارتقاء توانمندسازی جسم و ذهن، پایان¬نامه کارشناسی ارشد رشته هنر، گرایش معماری، موسسه آموزش عالی ارم شیراز.

چراغی¬فر، فرناز. سلطان زاده، حسین. قدوسی فر، هادی. (1401). بررسی ارتباط بین نقشه های شناختی در حضورپذیری و ادراک سالمندان از فضای معماری (نمونه موردی: آسایشگاه سالمندان کهریزک)، فصلنامه علمی- تخصصی معمار شهر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران غرب.

حلیمی، مینا. حلیمی، ماندانا. (1403). طراحی خانه سالمندان با رویکرد معماری اکلکتیک، تجلی هنر در معماری و شهرسازی، دوره دوم، شماره 1، صص 56-73.

خزایی، مصطفی، امانی، مجتبی. داورپناه، مسعود. (1397). تحليلي بر شهر دوستدار سالمند در ايران، جغرافيا و روابط انساني دوره اول، شماره 3، صص 876-890.

رحیمیان، بهاره. سرکرده ای، الهام. کرمی، اسلام. (1403). بررسی کیفیت سالمندپذیری در گونه¬های مختلف زیستی (مورد پژوهش: گونه¬های ویلایی، آپارتمانی و خانه سالمندان منطقه 3 شاهرود)، فصلنامه علمی مرمت و معماری ایران، سال چهاردهم، شماره 37، صص 83-101.

رفیع¬زاده، ندا. (1380). مراکز خدماتی مراقبت روزانه، رهنمودهای طراحی معماری خانه سالمندان، گزارش حقیقاتی، شماره 338، انتشارات وزارت مسکن و شهرسازی.

صلحی، مهناز. ابوالقاسمی، جمیله. غلامی، فاطمه. (1401). بررسی رابطه جنبه¬های فردی توانمندسازی با سلامت عمومی درسالمندان مراجعه-کننده به سراهای محله شهر تهران ازسال ۱۳۹۸ تا 1399، مجله سالمندی ایران، دوره هفدهم، شماره 3، صص 352-365.

صابری¬فر، رستم. (1402). ارزیابی نتایج عملی سیاستگذاری¬ها در حوزه شهرهای دوستدار سالمند در کلان¬شهرهای ایران، هویت شهر، سال هفدهم، شماره 54، صص 93-106.

ضابطیان، الهام. تقوایی، علی اکبر. (1388). شاخص¬هاي مناسب¬سازي فضاهاي شهري دوستدار سالمندان با استفاده از رويكرد مشاركتي، مسکن و محیط روستا، دوره بیست و هشت، شماره 128، صص 60-71.

طاهری جعفری، حمید. (1399). طراحی داخلی مرکز توان¬بخشی سالمندان با رویکرد افزایش امید به زندگی در مجموعه درمانی زارع شهرستان ساری، پایان¬نامه کارشناسی ارشد معماری داخلی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رامسر.

عیسی¬لو، شهاب¬الدین. جمعه¬پور، محمود. خاکساری رفسنجانی، علی. (1399). نیازها و مشکلات سالمندان در فضاي شهري موردشناسی: (خیابان¬هاي بخش مرکزي شهر قم)، پژوهشنامه مددکاري اجتماعی، سال دوم، شماره 6، صص 1-39.

فرهبد، مژگان. مسعودی اصل، ایروان. طبیبی، جمال¬الدین. کمالی، محمد. (1402). جایگاه توان¬بخشی در ایران: موانع و تسهیل کننده¬ها، مجله سالمند، دوره هجدهم، شماره 2، صص 218-233.

کرمانشاهی، فاطمه. زارع بهرام آبادی، مهدی. حیدری، حسین. داوری، حسین. (1402). اثربخشی توانمندسازی روان-شناختی بر رضایت از زندگی و نگرش به سالمندی زنان سالمند شهر تهران، مجله علوم پزشکی اراک، دوره بیست و شش، شماره 1، صص 261-269.

لعل یوسفی، الهام. طلایی، مریم. (1401). بررسی راهکارهای معماری درمانگر در طراحی مرکز توان¬بخشی، کنفرانس بین‌المللی معماری، مهندسی عمران، توسعه شهری، محیط‌زیست و افق‌های هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب دانشگاه هنر اسلامی تبریز.

هاشم¬نژاد، هاشم. اسدی بوالوردی، سمیرا. (1388). بهره¬گیری از فضای اقامتی روزانه برای ارتقاء سطح کیفی زندگی سالمندان، آرمانشهر، شماره 2، صص 75-90.

Bahador F, Mahfoozpour S, Masoudiasl I, Vahdat S.(2022). [A systematic review of management of preventive healthcare for the elderly in the world (Persian)]. Salmand: Iran J Ageing, 16(4):1-30.

Borooah VK. (2006). How much happiness is there in the world? A cross-country study. Appl Econ Letters, 13(8):483-8.

Berg, A. E. (2005). Health Impacts of Healing Environments, A review of evidence for benefits of nature, daylight, fresh air, and quiet in healthcare settings, Groningen: University Medical Center Groningen.

Dorasol, I. S. Mohammad and A. Hakim, (2012). Post occupancy evaluation per-formance criteria and parameters for hospital building in Malaysia," in In 3rd International conference on business and economic research (3rd ICBER 2012) proceeding.

Greenberg, J. (2006). Comprehensive Stress Management. 12th Edition(December 3, 2010). McGraw-Hill Humanities,Social Sciences Publishing.

Hughes, A., Fakhimi, M. M., & Gustavson, A. M. (2025). Designing for dignity: Empowering life through synergistic and integrated design solutions for aging in place. Preprints.

Keykhosravi Beygzadeh Z, Rezaei A, Khalouei Y. (2015). [The Relationship Between Social Support and Life Satisfaction With Happiness Among Home-Dwelling Older Adults in Shiraz (Persian)]. Salmand: Iran J Age ing, 10(2):172-9.

Kinsella, K., & Phillips, D. (2005). Global Aging: The Challenge of Success. Population Referenc

Martin, L. G., & Samuel, P. (1994). Demography of aging. Washington, D.C: National Academies Press.

Nedučin, D. M. Krklješ and N. Kurtović-Folić, (2010). Hospital outdoor spaces: Therapeutic benefits and design consideratio, Architecture and Civil Engineering, vol. 8, no. 3, pp. 293 - 305.

Nijhuis, J. v. (2017). Healing environment and patients’ well-being, Wageningen University, Amersfoort.

Pan L, Li L, Peng H, Fan L, Liao J, Wang M, Tan A, Zhang Y. (2022). Associa tion of depressive symptoms with marital status among the middle aged and elderly in Rural China-Serial mediating effects of sleep time, pain and life satisfaction. J Affect Disord, 303(1):52-7.

Rejeh N, Heravi-Karimooi M, Foroughan M, Nikkhah M, Bagheri A. (2016). The Persian version of Attitudes to Ageing Questionnaire (AAQ): A validation study (Persian). Payesh.; 15(5):567-78.

Seijas, V., Maritz, R., Fernandes, P., Bernard, R. M., Lugo, L. H., Bickenbach, J., & Sabariego, C. (2024). Rehabilitation delivery models to foster healthy ageing: A scoping review. Frontiers in Rehabilitation Sciences, 5

Selander K, Nikunlaakso R, Laitinen J.(2022). Association between work abil ity and work stressors: Cross-sectional survey of elderly services and health and social care service employees. Arch Public Health, 80(1):83.

Samouei R, Keyvanara M. (2022). [Explaining the Challenges of the Iranian Health System in the Face of Future Aging: A Qualitative Study (Per sian)]. Salmand: Iran J Ageing, 16(4):1-24

Sguizzatto GT, Garcez-Leme LE, Casimiro L. (2006). Evaluation of the qual ity of life among elderly female athletes. Sao Paulo Med J, 124(5):304-5.

Sousa M, Cabral J, Benevides J, da Motta C, Carvalho CB, Peixoto E. (2019). Life satisfaction: Study of the predictors in a mixed Portuguese sam ple. Psychol, Community & Health, 8(1):14-26.

Shenkin SD, Watson R, Laidlaw K, Starr JM, Deary IJ. (2014). The attitudes to ageing questionnaire: Mokken Scaling Analysis. PloS one, 9(6):e99100.

Uwajeh P. C. I. S. Ezennia, (2019). Evaluating Staff Perceptions of Supportive Healing Environment in Healthcare Facilities," Contemporary Urban Affairs, pp. 13-25.

Yue Z, Liang H, Gao X, Qin X, Li H, Xiang N, et al. (2022). The association be- tween falls and anxiety among elderly Chinese individuals: the mediat- ing roles of functional ability and social participation. Sao Paulo Med J, 301(1):300-6.

Yu, Y.-W., & Juan, Y.-K. (2025). Impact of interior design factors on the physical, physiological, and mental health of older adults—A scoping review. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 956.

Zanjari N, Sadeghi R. (2022). [Measuring of older adults’ well-being in ira nian provinces using age watch index (Persian)]. Salmand: Iran J Age ing, 16(4):1-23.

1

چاپ شده

2026-07-16

ارجاع به مقاله

کاروان ف.، و یوسفی ف. (1405). تدوین و تبیین طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان­بخشی سالمندان. مجله معماری منظر و طراحی باغ، 2(بهار)، 87-115. https://lagdj.com/index.php/lagdj/article/view/38