مبانی طراحی مجتمع خدمات بینراهی با استفاده از الگوی معماری به کار رفته در کاروانسراهای بین راهی ایران
کلمات کلیدی:
کاروانسرای بینراهی، معماری ایرانی، الگوی چهارایوانی، مطالعه تطبیقی، مجتمع خدمات بینراهی.چکیده
کاروانسراهای بینراهی ایران بهعنوان یکی از شاخصترین نمونههای معماری ایرانی-اسلامی، همواره نقشی محوری در توسعه تجارت، امنیت سفر و تبادلات فرهنگی در طول تاریخ ایران ایفا کردهاند (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). این مقاله با رویکرد مطالعه موردی تطبیقی، به تحلیل الگوی معماری نه کاروانسرای شاخص بینراهی ایران میپردازد (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). کاروانسراهای منتخب با استفاده از روش دلفی (مشارکت ۱۵ نفر از متخصصان معماری ایرانی)، عبارتند از: قصر بهرام، شاه عباسی نیشابور، امینآباد اصفهان، زینالدین، تاجآباد همدان، شاه عباسی میبد، رباط شرف، دیر گچین (مادر کاروانسراهای ایران) و تیتی (سیاهکل، گیلان). پژوهش حاضر با استناد به منابع معتبر علمیپژوهشی و مستندات باستانشناسی، ابتدا به مبانی نظری کاروانسراها، پیشینه تاریخی، انواع آنها از نظر موقعیت مکانی و الگوهای معماری میپردازد (آیوازیان، ۱۳۷۹). سپس ویژگیهای کالبدی و الگوهای فضایی هر یک از این نه کاروانسرا مورد بررسی تطبیقی قرار گرفته است (فرشچی و حاجیزمانی، ۱۳۹۸). در بخش پایانی پژوهش، بر اساس یافتههای حاصل از تحلیل کاروانسراها، مبانی طراحی الگوی مجتمع خدمات بینراهی با رویکرد اقلیمی و هویتی ارائه شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که اگرچه الگوی چهارایوانی با حیاط مرکزی الگوی غالب کاروانسراهای بینراهی ایران است (بیش از ۶۵٪ کاروانسراهای مورد بررسی)، اما تنوع قابل توجهی در پلانها (دوایوانی، مدور، هشتضلعی) و مصالح بر اساس شرایط اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و دوره تاریخی مشاهده میشود (حسینی و نقیزاده، ۱۳۹۵). این پژوهش نشان میدهد که الگوهای معماری کاروانسراهای تاریخی ایران میتوانند مبنای طراحی مجتمعهای خدمات بینراهی قرار گیرند و به حل مسائل اقلیمی، عملکردی و هویتی این فضاها کمک کنند.
دانلودها
مراجع
آیوازیان، س. (۱۳۷۹). روند شکلگیری کاروانسراهای برونشهری (تحلیل کالبدی کاروانسراهای حاشیه کویر). مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران.
باصولی، م.، و درخش، س. (۱۴۰۰). بررسی کارکردهای کاروانسراهای ایرانی با رویکردی منظرین. منظر, ۱۳(۵۴)، ۲۸–۳۷. https://www.ensani.ir/fa/tag/93397/کاروانسرا
پاپادوپولوس، آرتور. (۱۳۸۹). معماری ایران (ترجمه کرامتالله افسر). تهران: فرهنگسرا.
پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۸۷). سبکشناسی معماری ایرانی. تهران: سروش دانش.
حافظی، محمدرضا. (۱۳۹۲). کاروانسراهای ایران (از دوره ساسانی تا قاجار). تهران: سازمان میراث فرهنگی.
حسینی، ح.، و نقیزاده، ل. (۱۳۹۵). نقش کاروانسراهای بینراهی ایران در توسعه تجارت ابریشم در دوره صفوی: مطالعه تطبیقی فضای معماری کاروانسراهای صفوی شاخص در بازار.
حسینی، سیدرضا، نقیزاده، محمد. (۱۳۹۵). نقش کاروانسراها در توسعه تجارت ابریشم در دوره صفوی. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، ۴۹(۲)، ۱۲۱-۱۴۴.
حسینی، عباس، پورنادری، حسین. (۱۳۹۳). مطالعه تطبیقی فضای معماری کاروانسراهای صفوی شاخص در بازار اصفهان (مطالعه موردی کاروانسراهای شاه، ساروتقی و مادرشاه). نشریه علمی مطالعات تطبیقی هنر، ۴(۸)، ۸۱-۹۷.
رضایی، مهدی، کریمی، حسین. (۱۳۹۷). تحلیل الگوی معماری کاروانسراهای بینراهی دوره صفوی (مطالعه موردی: کاروانسرای دیر گچین). نشریه علمی پژوهشی مرمت و معماری ایران، ۸(۱۶)، ۴۵-۶۲.
زمرشیدی، حسین. (۱۳۹۵). معماری ایران (دوره صفوی). تهران: دانشگاه علم و صنعت.
سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران. (۱۳۷۵). پرونده ثبت ملی کاروانسرای تی تی (شماره ثبت ۱۷۸۴). تهران، ایران.
طاهری، صادق. (۱۳۹۸). هندسه در معماری ایرانی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
فرشچی، ح.، و حاجیزمانی، م. (۱۳۹۸). بررسی کاروانسراهای ایران و بناهای وابسته به آن. معماریشناسی, ۲(۷)، فروردین ۱۳۹۸.
کیانی، محمدیوسف. (۱۳۸۸). تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی. تهران: سمت.
مرادی، علی، زمانی، سعید. (۱۳۹۹). بررسی تطبیقی الگوهای اقلیمی در کاروانسراهای ایران (مورد مطالعه: تی تی و زینالدین). نشریه علمی پژوهشی هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، ۲۵(۴)، ۷۳-۸۸.
ملکی، فاطمه، صادقی، نگار. (۱۴۰۰). بررسی سازگاری اقلیمی الگوی دوایوانی در کاروانسرای تی تی (سیاهکل، گیلان). مجله علمی پژوهشی معماری و اقلیم، ۳(۱)، ۲۵-۴۲.
Godard, A. (1965). The art of Iran. Praeger.Hosseini, A., & Poornaderi, H. (2014). Comparative study of architectural space in the prominent Safavid caravanserais of Isfahan Bazaar (case study: Shah, Sarutaqi and Madar-Shah caravanserais). mth, 4(8), 81-97.
Iran Daily. (2023, September 20). Isfahan Province boasts eight world heritage caravanserais from Safavid era. https://newspaper.irandaily.ir/7405/3/5319
Kendall, M. G. (1970). Rank correlation methods (4th ed.). Griffin.Linstone, H. A., & Turoff, M. (1975). The Delphi method: Techniques and applications. Addison-Wesley.
Memarian, G. H. (2014). Iranian architecture: Space, form and meaning. Iran University of Science and Technology.
Pirnia, M. K. (2005). Iranian architecture: From tradition to modernity (2nd ed.). Soroush Danesh.
Pope, A. U. (1965). Persian architecture: The triumph of form and color. Thames and Hudson.
Tasnim News Agency. (2019, February 17). Tajabad Caravanserai; Unique structure in Iran's Hamadan. https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/02/17/1948186/tajabad-caravanserai-unique-structure-in-iran-s-hamadan
Tehran Times. (2022, June 15). Shah Abbasi caravanserai hosts poetry night. https://tehrantimes.com/news/474725/Shah-Abbasi-caravanserai-hosts-poetry-night
UNESCO World Heritage Centre. (2023). The Persian Caravanserai. https://whc.unesco.org/en/list/1668/
Wilber, D. N. (1969). Persepolis: The archaeology of Parsa, seat of the Persian kings. Princeton University Press.
دانلود
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 سیده فائزه اعتماد شیخ الاسلامی

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.