تحلیل پیامدهای توسعه حمل‌ونقل ریلی بر شکاف فضایی بافت‌های شهری

نویسندگان

DOI:

https://doi.org/10.61838/lagdj.44

کلمات کلیدی:

حمل‌ونقل ریلی شهری، شکاف فضایی، عدالت فضایی، توسعه حمل‌ونقل‌محور، توسعه شهری، بافت‌های شهری

چکیده

گسترش شبکه‌های حمل‌ونقل ریلی شهری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین راهبردهای مدیریت پایدار حمل‌ونقل، نقش تعیین‌کننده‌ای در بازآرایی ساختار فضایی شهرها، افزایش دسترسی و هدایت الگوهای توسعه شهری ایفا می‌کند.با این حال، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که آثار توسعه حمل‌ونقل ریلی همواره یکنواخت نبوده و بسته به ویژگی‌های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی هر محدوده، می‌تواند به کاهش یا تشدید شکاف فضایی میان بافت‌های شهری منجر شود.در بسیاری از شهرهای در حال توسعه، توسعه ایستگاه‌های مترو بدون توجه کافی به ظرفیت‌های محیط پیرامونی، موجب افزایش ارزش زمین، تغییر کاربری‌ها، جابه‌جایی تدریجی گروه‌های اجتماعی، تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و بروز نابرابری‌های جدید در دسترسی به فرصت‌های شهری شده است.

هدف این پژوهش، تحلیل پیامدهای توسعه حمل‌ونقل ریلی بر شکاف فضایی بافت‌های شهری با تأکید بر ابعاد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و دسترسی است.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، از نوع توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمّی و کیفی) است.داده‌های پژوهش از طریق مطالعات اسنادی، پیمایش میدانی، پرسشنامه، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، مشاهده مستقیم و تحلیل شاخص‌های فضایی گردآوری شد.تحلیل داده‌ها نیز با استفاده از آزمون‌های آماری و تفسیرهای کیفی انجام گرفت.

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که توسعه حمل‌ونقل ریلی اگرچه موجب بهبود دسترسی، افزایش ارزش اقتصادی اراضی، رونق برخی فعالیت‌های خدماتی و تقویت نقش عملکردی محدوده‌های پیرامون ایستگاه‌ها می‌شود، اما در صورت فقدان برنامه‌ریزی یکپارچه، می‌تواند با تشدید تغییرات نامتوازن کاربری زمین، افزایش تراکم فعالیت‌های تجاری، بروز مشکلات ترافیکی، تضعیف هویت محله‌ای و افزایش نابرابری در بهره‌مندی از خدمات شهری، شکاف فضایی میان بافت‌های شهری را تعمیق کند.یافته‌ها بیانگر آن است که اثرگذاری حمل‌ونقل ریلی بر ساختار فضایی شهر، بیش از آنکه تابع احداث ایستگاه باشد، متأثر از کیفیت برنامه‌ریزی فضایی، مدیریت توسعه پیرامون ایستگاه‌ها و میزان انطباق سیاست‌های حمل‌ونقل با سیاست‌های توسعه شهری است.از این‌رو، اتخاذ رویکرد توسعه حمل‌ونقل‌محور همراه با ملاحظات عدالت فضایی، می‌تواند زمینه کاهش نابرابری‌های فضایی و ارتقای پایداری شهری را فراهم سازد.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

افروز، مریم، طبیبیان، منوچهر، و احمدی، بهمن.(۱۳۹۶).سنجش عدالت فضایی به‌منظور دسترسی برابر به فرصت‌های اجتماعی: نمونه مطالعه: بافت قدیم شهر قزوین.فصلنامه مطالعات ساختار و کارکرد شهری، ۴(۱۴)، ۵۳–۷۴.

پیران، پرویز.(۱۳۶۷).شهرنشینی شتابان و ناهمگون؛ مسکن نابهنجار.اطلاعات سیاسی–اقتصادی، (۱۴).

حاتمی، یاسر، ذاکرحقیقی، کیانوش، و رضایی‌راد، هادی.(۱۳۹۷).تحلیل تأثیرگذاری محورهای عملکردی–ساختاری تردد بر الگوهای سفر: مطالعه موردی منطقه یک شهر همدان.پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، ۹(۱، پیاپی ۱۷)، ۷۵–۹۰.

حاتمی‌نژاد، حسین، فرهودی، رحمت‌الله، و محمدپور جابری، مرتضی.(۱۳۸۷).تحلیل نابرابری در برخورداری از کاربری‌های خدمات شهری: مطالعه موردی شهر اسفراین.پژوهش‌های جغرافیای انسانی، (۶۵)، ۷۱–۸۵.

حاتمی‌نژاد، حسین، منوچهری میاندوآب، ایوب، بهارلو، ایمان، ابراهیم‌پور، احد، و حاتمی‌نژاد، حجت.(۱۳۹۱).شهر و عدالت اجتماعی: تحلیلی بر نابرابری‌های محله‌ای (مطالعه موردی: محله‌های قدیمی شهر میاندوآب).پژوهش‌های جغرافیای انسانی، (۸۰)، ۴۱–۶۳.

حبیبی، کیومرث، علیزاده، هوشمند، مرادی مسیحی، واراز، ولدبیگی، سیوان، و وفایی، ساسان.(۱۳۹۰).بررسی و تحلیل وضعیت عدالت اجتماعی در ساختار فضایی شهر سنندج.آرمان‌شهر، (۷)، ۱۰۳–۱۱۲.

حکمت‌نیا، حسن، گیوه‌چی، سعید، حیدری نوشهر، نیر، و حیدری نوشهر، مهری.(۱۳۹۰).تحلیل توزیع فضایی خدمات عمومی شهری با استفاده از روش استانداردسازی داده‌ها، تاکسونومی عددی و مدل ضریب ویژگی (مطالعه موردی: شهر اردکان).پژوهش‌های جغرافیای انسانی، (۷۷)، ۱۶۵–۱۷۹.

خیرالدین، رضا.(۱۳۸۹).تحلیل زمینه اقدامات مدیریت شهری تهران در دوره ۱۳۷۲–۱۳۸۶؛ به سوی یکپارچگی شهری یا تشدید شکاف فضایی؟ هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، (۴۲)، ۷۱–۸۱.

خیرالدین، رضا، فروهر، امیر، و ایمانی، جواد.(۱۳۹۲).توسعه هدفمند ایستگاه‌های مترو؛ از قطب‌بندی فضایی تا یکپارچگی شهری در تهران (نمونه‌های مورد مطالعه: ایستگاه مترو دکتر شریعتی و ایستگاه مترو میدان شهدا).فصلنامه علمی–پژوهشی مرکز پژوهشی هنر، معماری و شهرسازی نظر، ۱۰(۲۷)، ۱۵–۲۶.

داداش‌پور، هاشم، و رستمی، فرامرز.(۱۳۹۰).سنجش عدالت فضایی یکپارچه خدمات عمومی شهری بر اساس توزیع جمعیت، قابلیت دسترسی و کارایی در شهر یاسوج.مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، ۳(۱۰)، ۱–۲۲.

داداش‌پور، هاشم، علیزاده، سمانه، و رفیعیان، مجتبی.(۱۳۹۰).سنجش سطوح توسعه‌یافتگی و نابرابری‌های فضایی در استان خراسان شمالی با استفاده از مدل منطق فازی.جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، (۲۱)، ۱۰۳–۱۲۰.

دلایی میلان، ابراهیم، و خیرالدین، رضا.(۱۳۹۶).سنجش عدالت فضایی در بستر نظام حمل‌ونقل عمومی با مدل تحلیل شبکه‌ای (مورد پژوهی: مناطق ۲، ۳، ۴ و ۵ شهر تهران).نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، ۹(۳)، ۱۹–۳۹.

رضایی‌راد، هادی، و کاظمی، داوود.(۱۳۹۹).بازشناسی ضرورت مدیریت اجتماع‌محور بحران جهت کاهش آسیب‌پذیری در بحران زلزله (مطالعه موردی: محله یوسف‌آباد شهر تهران).مطالعات محیطی هفت حصار، ۹(۳۳)، ۶۳–۷۸.

رفیعیان، مجتبی، و شالی، محمد.(۱۳۹۰).تحلیل فضایی سطح توسعه‌یافتگی تهران به تفکیک مناطق شهری.برنامه‌ریزی و آمایش فضا، ۱۶(۴)، ۲۵–۴۹.

روستایی، شهریور، بابایی، الی‌ناز، و کاملی‌فر، زهرا.(۱۳۹۲).ارزیابی عدالت فضایی در پراکنش خدمات شهری (مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز).آمایش جغرافیایی فضا، ۳(۱۰)، ۸۱–۱۰۰.

ساسان‌پور، فرزانه، حیدری، سامان، پیری، اسماعیل، و احمدی، باقر.(۱۳۹۷).تحلیل عدالت فضایی در استان کرمان: مطالعه موردی بخش شبکه‌های ارتباطی استان کرمان.آمایش جغرافیایی فضا، ۸(۳۰)، ۱–۱۸.

سرور، هادی، و فرناد، رضا.(۱۴۰۳).تحلیل ارتباط فضایی کاربری اراضی با حمل‌ونقل پایدار شهری: مطالعه موردی مناطق شهری ارومیه.فصلنامه علمی جاده، ۲۲(۱۱۹)، ۳۹۳–۴۱۲.

شاه‌حسینی، پروانه.(۱۳۸۴).سکونتگاه‌های خودرو و امنیت اجتماعی: مورد مطالعه شهر پاکدشت.جغرافیا و توسعه، ۳(۶).

شکویی، حسین.(۱۳۷۹).دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری.انتشارات سمت.

عبدی دانشپور، زهره.(۱۳۷۸).تحلیل عدم تعادل فضایی در شهرها: مورد مطالعه شهر تهران.صفه، ۹(۲۹)، ۳۴–۵۷.

علوی، سیدعلی، و احمدی، فرزانه.(۱۳۸۹).مدل‌سازی کمی دسترسی به پارک‌های شهری با رویکرد عدالت فضایی: پارک‌های منطقه ۳ کلان‌شهر تهران.تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۱۴(۳۴)، ۶۹–۸۸.

کامران، حسن، پریزادی، طاهر، و حسینی امینی، حسن.(۱۳۸۹).سطح‌بندی خدمات شهری در مناطق کلان‌شهر تهران.جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱(۱)، ۱۴۷–۱۶۴.

مسعودی، مریم.(۱۳۹۴).تبیین اثرات سیستم حمل‌ونقل عمومی (مترو) بر شکاف اقتصادی فضا: نمونه موردی خط ۱ مترو تهران، ایستگاه شهید صدر و ایستگاه خزانه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان)

موصومی، نفیسه، و خزایی، کاظم.(۱۳۹۳).توزیع فضایی خدمات شهری و نقش آن در توسعه پایدار شهر (مطالعه موردی: مادرشهر تهران).پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، ۵(۱۸)، ۲۱–۴۰.

Albacete, X., Olaru, D., Paül, V., & Bierlaire, M.(2017).Measuring the accessibility of public transport: A critical comparison between methods in Helsinki.Applied Spatial Analysis and Policy, 10(2), 161–188.https://doi.org/10.1007/s12061-015-9177-8

Boucq, E., & Papon, F.(2008).Assessment of the real estate benefits due to accessibility gains brought by a transport project: the impacts of a light rail infrastructure improvement in the Hauts-de-Seine department.

Chai, S., Liang, Q., & Zhong, S.(2019).Design of urban rail transit network constrained by urban road network, trips and land-use characteristics.Sustainability, 11(21), 6128.https://doi.org/10.3390/su11216128

Chen, J., Ni, J., Xi, C., Li, S., & Wang, J.(2017).Determining intra-urban spatial accessibility disparities in multimodal public transport networks.Journal of Transport Geography, 65, 123–133.https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2017.10.015

Di Ciommo, F., & Shiftan, Y.(2017).Transport equity analysis.Transport Reviews, 37(2), 139–151.https://doi.org/10.1080/01441647.2017.1278647

Forouhar, A., & Hasankhani, M.(2018).The effect of Tehran metro rail system on residential property values: A comparative analysis between high-income and low-income neighbourhoods.Urban Studies.https://doi.org/10.1177/0042098017753089

Hernández, D.(2017).Public transport, well-being and inequality: Coverage and affordability in the city of Montevideo.

Huang, B.-X., Chiou, S.-C., & Li, W.-Y.(2020).Accessibility and street network characteristics of urban public facility spaces: Equity research on parks in Fuzhou City based on GIS and space syntax model.Sustainability, 12(9), 3618.https://doi.org/10.3390/su12093618

Li, X., Hijazi, I., Koenig, R., Lv, Z., Zhong, C., & Schmitt, G.(2016).Assessing essential qualities of urban space with emotional and visual data based on GIS technique.ISPRS International Journal of Geo-Information, 5(11), 218.https://doi.org/10.3390/ijgi5110218

Pacione, M.(2001).Urban geography.Cambridge University Press.

Perk, V., & Catalá, M.(2002).Land use impacts of bus rapid transit: Effect of BRT station proximity on property values along the Pittsburgh Martin Luther King, Jr.East Busway.Federal Transit Administration.http://www.nbrti.org/docs/pdf/Property%20Value%20Impacts%20of%20BRT_NBRTI.pdf

Poelman, H., & Dijkstra, L.(2015).Measuring access to public transport in European cities.Directorate-General for Regional and Urban Policy, European Commission.

Tsou, K.-W., Hung, Y.-T., & Chang, Y.-L.(2005).An accessibility-based integrated measure of relative spatial equity in urban public facilities.Cities, 22(6), 424–435.https://doi.org/10.1016/j.cities.2005.07.004

Wan, T., Lu, W., & Na, X.(2025).Quantifying the social equity of economic performance for different groups of residents in rail transit station areas.Urban Rail Transit, 11, 28–52.https://doi.org/10.1007/s40864-024-00229-1

Weisbrod, G., & Reno, A.(2009).Economic impact of public transportation investment.American Public Transportation Association.

Xu, Y., & Chen, X.(2021).Quantitative analysis of spatial vitality and spatial characteristics of urban underground space (UUS) in metro area.Tunnelli

1

چاپ شده

2026-07-16

نحوه استناد به مقاله

رضایی راد ه., مسعودی م., & صادقی پور ط. (2026). تحلیل پیامدهای توسعه حمل‌ونقل ریلی بر شکاف فضایی بافت‌های شهری. مجله معماری منظر و طراحی باغ, 2(3بهار), 1-21. https://doi.org/10.61838/lagdj.44