عناصر الحاقی در معماری صفوی؛ بازخوانی نقش آنها در شکلگیری حریم بر اساس نگارهها و سفرنامهها
کلمات کلیدی:
عناصر الحاقی، حریم و محرمیّت، معماری صفوی، نگارههای ایرانی، سازمان فضاییچکیده
حریم و محرمیّت از مفاهیم بنیادین معماری ایرانی هستند که در سازماندهی روابط فضایی و تنظیم میزان ارتباط میان انسان، فضا و محیط نقش اساسی دارند. با وجود توجه پژوهشهای پیشین به عناصر کالبدی مؤثر در شکلگیری حریم، نقش عناصر الحاقی و انعطافپذیر در تحقق این مفهوم کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نقش عناصر الحاقی در شکلگیری حریم و محرمیّت در معماری بازنماییشده در نگارههای دوره صفوی انجام شده است. پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانهای، تحلیل محتوای نگارههای منتخب دوره صفوی و بهرهگیری از سفرنامههای این دوره بهعنوان منابع تکمیلی برای تطبیق و تفسیر یافتهها انجام شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که عناصری همچون پرده، لتههای پنجره، صفحات مشبک، چادر، آلاچیق و سایبان، فراتر از نقش عملکردی و تزئینی، در سازماندهی فضا و شکلگیری حریم نقش مؤثری داشتهاند. این عناصر از طریق کنترل ارتباطات دیداری، ساماندهی دسترسی و تعریف قلمروهای فضایی، در ایجاد گونههای مختلف حریم شامل حریم بصری، حریم دسترسی و حریم فضایی مشارکت داشتهاند. همچنین تطبیق یافتههای حاصل از نگارهها با توصیفات سفرنامهنویسان دوره صفوی، انطباق قابلتوجهی میان بازنمایی تصویری و شواهد تاریخی را نشان میدهد. بر این اساس، نگارههای صفوی، در کنار سفرنامههای این دوره، منابعی ارزشمند برای شناخت عناصر الحاقی و بازخوانی شیوههای شکلگیری حریم و محرمیّت در معماری ایرانی به شمار میآیند.
دانلودها
مراجع
آذري، م.، نژاد آذر، م. امير، س.، و حسيني، ع. (1392). مفهوم حريم و محرميت در باور و اعتقادات و التزام بکارگيري آن در خانه هاي ايراني-اسلامي. دومين همايش ملي معماري و شهرسازي اسلامي.
آژند، ي. (1384). مكتب نگارگري تبريز، قزوين و مشهد. تهران: فرهنگستان هنر.
آلتمن، ا. (1382). محيط و رفتار اجتماعي؛ خلوت، فضاي شخصي، قلمرو، ازدحام. (ع. نمازيان, مترجم).تهران: دانشگاه تهران.
اولئاریوس، آ. (۱۳۶۹). سفرنامه اولئاریوس (ترجمه احمد بهپور). تهران: انتشارات اقبال.
پيرنيا، م. (1384). سبک شناسي معماري ايران. چاپ چهارم، تهران: سروش دانش
تاورنيه، ژ. (1383). سفرنامه تاورنيه (ح. ارباب شيراني، مترجم). تهران: انتشارات نيلوفر.
حائري مازندراني، م. (1388). خانه، فرهنگ، طبيعت: بررسي معماري خانههاي تاريخي و معاصر. انتشارات مرکز مطالعاتي و تحقيقاتي شهرسازي و معماري
حسيني راد، ع. (1384). شاهکارهاي نگارگري ايران. تهران: موزه هنرهاي معاصر.
حيدرخاني، م. (1394). نقاشي ايراني در مقام منبع تاريخ معماري ايران. نشريه مطالعات معماري ايران شماره7.
خاکسار حقاني، م. (1399). محرميت در معماري خانههاي سنتي اصفهان. نشريه دانش پژوهان شريف يار.
دانش پژوه، م. (1385). بررسي سفرنامههاي دوره صفوي .انتشارات دانشگاه اصفهان، فرهنگستان هنر.
دلاواله، پ. (1370). سفرنامه پيترو دلاواله (قسمت مربوط به ايران (ش. ا. شفا، مترجم). شرکت انتشارات علمي وفرهنگي.
سانسون. (1346). سفرنامه سانسون (وضع کشور شاهنشاهي ايران در زمان شاه سليمان صفوي) (ت. تفضيلي, مترجم). انتشارات ابن سينا.
سيفيان، م. ک.، و محمودي, م. (1386). محــــرميت در معمــــــاري سنـتي ايــران. هويت شهر، دوره 1، شماره1، 14-3.
سلطان زاده، ح. (1372). فضاهاي ورودي در معماري سنتي ايران. ناشر: دفتر پژوهشهاي فرهنگي.
سلطان زاده، ح. (1377). معماري و شهرسازي ايران به روايت شاهنامه فردوسي. تهران: دفترپژوهش هاي فرهنگي. چاپ اول
سلطان زاده، ح. (1387). فضاهاي معماري و شهري درنگارگري ايراني. ناشر: چهارطاق.
شاردن. (1343). سياحتنامه شاردن (م. عباسي, مترجم). موسسه چاپ و انتشارات اميرکبير.
علي آبادي، م., و هاشمي طغر الجردي، س. م. (1390). معرفي اصول حاکم بر حريم بصري خانه بر مبناي انديشه اسلامي. مجله علمي و پژوهشي طرح و نماد، 2(2)، 63–74.
غفوريان، م.، پي سخن، م.، و حصاري، ا. (1396). گونه شناسي سازمان فضايي و سلسله مراتب ورود در خانه هاي ايراني با تاکيد بر محرميت. نشريه علمي-پژوهشي برنامه ريزي توسعه کالبدي، سال دوم، شماره3 (سري جديد)، پياپي 7، پاييز 1396 (129-144)
فردوسي، ا. (1392). شاهنامه شاه طهماسب.
فروتن، م. (1388). چگونگي فهم فضاي معماري ايران از نگاره هاي ايراني (1000-617ق/ 1591-1220م). نشريه هويت شهر، سال چهارم، شماره 6 .
فروتن، م. (1389). زبان معمارانه نگاره هاي ايراني (بررسي ويژگي هاي نگاره هاي ايراني به عنوان اسناد تاريخي معماري اسلامي ايران). هويت شهر, 4.
فيگوئروآ، س. (1363). سفرنامه دن گارسيا د سيلوا فيگوئرا (سفير اسپانيا در دربار شاه عباس اول) (غ. سميعي، مترجم). تهران: نشرنو.
کلاويخو. (1344). سفرنامه کلاويخو (م. رجب نيا، مترجم). انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کري ولش، ا. (1389). نقاشي ايراني (نسخه نگاره هاي عهد صفوي) (ا. تقاء, مترجم). انتشارات فرهنگستان هنر.
کمپفر، ا. (۱۳۶۳). سفرنامه کمپفر (ترجمه کیکاووس جهانداری، چاپ سوم). تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
معماريان، غ. (1375). آشنايي با معماري مسکوني ايراني (گونه شناسي درون گرا). ناشر: سروش دانش.
ناصري، م.، و صادقي، ز. (1397). خيمه ها و سراپرده هاي تيموري به روايت ظفرنامه يزدي و سفرنامه کلاويخو. پرتال جامع علوم انساني. مطالعات هنر اسلامي سال چهاردهم شماره 29.
نوري شادمهاني، ر. (1385). عناصر ساختاري و تزئيناتي حمام در نگاره اي از کمال الدين بهزاد. کتاب ماه هنر، ش101 و102: 20-25
وافي، م. (1381). پنجره در معماري مسکوني دوره صفويه اصفهان. مجله هنر.
Altman, I. (1975). The environment and social behavior: Privacy, personal space, territory, and crowding. Monterey, CA: Brooks/Cole.
Semper, G. (1989). The four elements of architecture and other writings. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
دانلود
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 عاطفه شاهسوند (نویسنده); مجید حیدری دلگرم

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.