ارزیابی تطبيقي و تعیین سلسله مراتب اولویت های طراحی در معماری بایوفیلیک مسکن سنتی و معاصر (مطالعه موردی: شهر قم)

نویسندگان

کلمات کلیدی:

معماری بیوفیلیک, مطالعه تطبیقی, مسکن سنتی, مسکن معاصر, طبیعت

چکیده

گسست فزاینده میان انسان و طبیعت در فضاهای مسکونی معاصر، به‌ویژه در پی غلبه الگوهای کمّی ساخت‌وساز به کاهش کیفیت زیست و تضعیف سلامت روان ساکنان منجر شده است. در این میان، معماری بومی مبتنی بر اصول بیوفیلیک به‌عنوان رویکردی انسان‌محور و طبیعت‌گرا مطرح می‌شود. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی تطبیقی مولفه های معماری بایوفیلیک در الگوهای مسکن سنتی و معاصر شهر قم و تعیین اولویت های طراحی بر اساس شدت تفاوت های ساختاری انجام شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد تطبیقی بوده و بر ترکیب مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی اسنادی، مطالعات میدانی و پرسش‌نامه محقق‌ساخته استوار است. بر این اساس، سیزده مؤلفه معماری بیوفیلیک استخراج و در قالب مدل عملیاتی تحقیق، در نمونه‌هایی از خانه‌های بومی دوره قاجار و مجتمع‌های مسکونی معاصر شهر قم ارزیابی شده‌اند. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون‌های آماری ناپارامتری در نرم‌افزار SPSS انجام شده است و آزمون فریدمن جهت شناسایی تفاوت های معنادار میان دو دوره زمانی استفاده شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در مسکن بومی شهر قم، مؤلفه‌های بیوفیلیک، به‌ویژه نور و تهویه طبیعی، روابط تکامل‌یافته انسان و طبیعت، ویژگی‌های محیطی و حس تعلق مکانی، از سطح تحقق بالایی برخوردارند؛ در حالی که این مؤلفه‌ها در مسکن معاصر به‌طور معناداری تضعیف شده‌اند. نتایج آزمون فریدمن نیز بیانگر آن است که مؤلفه‌هایی نظیر فضای سبز و حیاط، نور طبیعی و تهویه، بیشترین تأثیر را در ارتقای کیفیت فضایی مسکن دارند و بیشترین میزان گسست میان معماری سنتی و معاصر در مولفه های "تنوع زیستی" و "روابط مکان محور" با سطح معناداری P<0.001 رخ داده است، بر اساس این تحلیل مولفه های بایوفیلیک در سه سطح "بحرانی"، "تعاملی" و " ثبات کالبدی" طبقه بندی شدند. یافته های این پژوهش منجر به ارائه یک هرم سلسله مراتب مولفه های بایوفیلیک می گردد که نشان می دهد اولویت نخست در بازآفرینی معماری بایوفیلیک در مسکن معاصر باید بر "بازیابی تنوع زیستی" و "پیوند روابط مکان محور" متمرکز شود؛ این مدل می تواند به عنوان یک راهنمای استراتژیک برای معماران در طراحی مسکن پایدار و بایوفیلیک عمل کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

- اسفندیاری، ع؛ و هوش دار طهرانی، ه. (1405). بررسی ریشه های معماری بیوفیلیک در معماری سنتی ایران با بررسی نمونه های موردی. یازدهمین کنگره سالانه ملی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری.

- بانی مسعود، ا.(1386). بازساری نقشه باغ شمال تبریز بر اساس اسناد و مدارک تاریخی دوره قاجار. هنرهای زیبا، شماره 29

- بیطرف، ا، حبیب، ف و ذبیحی، ح. (1397). بومی‌سازی اصول معماری اکولوژیک و بیوفیلیک در طراحی مجتمع‌های مسکونی ایران در راستای ارتقای کیفیت آن‌ها. تهران، ایران.

- تندرو صالح، ن؛ حجتی، م و موحد، خ. (1403). مقایسه تطبیقی مولفه های تاثیرگذار معماری بیوفیلیک در طراحی مجتمع های مسکونی معاصر و مسکن سنتی(نمونه مطالعاتی:شهر شیراز). دو فصلنامه علمی معماری و شهرسازی فضای زیست. دوره 1 شماره 4. صص 91- 114.

- جعفری، خ؛ و یوسفی، ع. (1396). معماری بیوفیلیک و توسعه پایدار، انتشارات سیمای دانش، چاپ اول، تهران، ایران.

- حدادی، پ؛ میرریاحی، س و حبیب، س. (1404). تبیین مدل ارتقای شاخص های روان شناسی محیطی از طریق معماری بیوفیلیک. مطالعات محیطی هفت حصار، شماره پنجاه و یکم، سال چهاردهم،صص5-76.

- خزاییان، س؛نیازی،م و عمرانی پور،ع. (1400). مطالعه تطبیقی رابطه معماری، مصرف و فرهنگ در خانه‌های دو بافت قدیم و جدید شهر همدان. هویت شهر، تهران، ایران.

- راپاپورت، آ (1392). انسان‌شناسی مسکن (ترجمه خسرو افضلیان). مشهد: کتابکده کسری.

- روستا، م؛ حسن شاهی، غ.(1399). تدوین مدل مفهومی محله بیوفیلیک به منظور کاربست در طراحی و برنامه ریزی شهری. فصلنامه شهر پایدار. دوره 3. شماره 4. صص15-25.

- زارع، غ؛ فیضی، م؛ بهاروند، م و مثنوی، م. (1400). تبیین راهبردهای طراحی بیوفیلیک موثر بر سلامت بیماران بستری در بیمارستان ها. نشریه علمی و معماری شهرسازی ایران، دوه 12، شماره 1، صفحات 59-78.

- رییسی، ا؛داوطلب، ج؛ قاسمی، م و نوروزی، م.(1404). تحلیلی بر نقش طراحی بیوفیلیک در خلق معماری حساس به اقلیم و متناسب با فرهنگ در ایران. نشریه علمی باغ نظر، 22(145)، 19-34.

- سلیمانی، ر؛ عبدالهی، ر و ربیعی، پ. (1404). بررسی تطبیقی مولفه های طراحی معماری خانه های بومی مشهد در دوره قاجار(مبتنی بر معماری بیوفیلیک). فصلنامه مطالعات فضا و مکان، دوره 3، شماره 4، صص 33-46.

- شاهچراغی، آ؛ و بندرآباد، ع (1399). محاط در محیط، سازمان جهاد دانشگاهی، تهران.

- صادقی، ع و مومنی، ک.(1402). ارزیابی و طبقه بندی الگویی ساختمان‌های بیوفیلی معاصر ایران، نشریه علمی فرهنگ و زیست فناوری معماری، سال 3،شماره 9،صص 77-94.

- صادقیان، ع؛ مرادی نسب، ح؛ و دانایی، ش. (1405) . تاثیر معماری بیوفیلیک در بناهای سنتی ایران. پنجمین کنگره بین المللی مهندسی عمران، معماری، مصالح ساختمانی و محیط زیست. هلیسنکی، فنلاند.

- طاهری سرمد، ف؛ میهن یار، ش. (1403). بازخوانی خانه های سنتی کرمانشاه از منظر معماری بیوفیلیک، علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره بیست و شش، شماره هفت، صص 145-161.

- عامری صفات، ع؛ بیگی نژاد، م. (1395). بررسی ویژگی‌های معماری بیوفیلیک در بناهای بومی ایرانی (نمونه موردی: اقلیم گرم و خشک). کنفرانس بین‌المللی نوآوری در علوم و تکنولوژی، تهران، ایران.

- علاقمند، س؛صالحی، س و مظفر، ف. (1396). مطالعه تطبیقی معماری و محتوای مدارس ایران از دوره سنتی تا نوین. باغ نظر، تهران، ایران

- فولادی، و؛مهرجم، گ و رعیتی، ا. (1398). مقایسه تطبیقی خانه‌های سنتی و مدرن در تهران (نمونه موردی: خانه‌های دوره قاجار و پهلوی). همایش ملی معماری و شهرسازی انسان‌گرا، قزوین، ایران.

- قربانی پارام، م؛باور، س و محمودی نژاد، ه. (1399). مطالعه تطبیقی تأثیر معماری بیوفیلیک در طراحی خانه‌های سنتی و مدرن (مطالعه موردی: شهر گرگان). فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، تهران، ایران.

- کاوه بوکانی، پ؛ و قاسمی، ک (1394). معماری بومی،ارزش ها و کاربردهای آن. اولین کنفرانس سالانه پژوهش های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری.

- کلانتری، زهرا. (1395). بررسی تأثیر استفاده از اصول معماری بیوفیلیک بر ابعاد وجودی انسان در طراحی بناها (نمونه موردی: فرح‌آباد شهر ساری). بارسلون، اسپانیا.

- گودرزی، یوسف؛ متین، مهرداد و قبادیان، وحید . (1401). تحلیل تطبیقی ساخت‌شناختی بناهای دولتی- عمومی در سه دوره پهلوی اول، پهلوی دوم و پس از انقلاب در شهر تهران. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، تهران، ایران.

- مجتبوی، س. م و تفکری، ف (1402). واکای راهکارهای ارتقای سلامت و رفاه در طراحی داخلی مسکن از طریق تجربه مستقیم عناصر معماری بیوفیلیک. فصلنامه رهپویه معماری و شهرسازی، دوره دوم، شماره پنجم، صص 35-52

- ملکی‌زاده، ب؛سروش، م مولانایی، ص و فروتن، م. (1400). مطالعه تطبیقی خانه‌های سنتی کرمانشاه و سنندج در دوره قاجار و پهلوی. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، تهران، ایران.

- مهمانی، ر؛ نخعی، ج؛ و جاویدنژاد، م. (1399). مطالعه تطبیقی معماری پایدار خانه‌های سنتی و مدرن شهر تبریز از منظر تعاملات اجتماعی. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، تهران، ایران.

- ناری قمی، م؛ و دامیار، س. (1391). رویکردها به معماری بومی در نظریه پردازی مدرن معماری. معماری اقلیم گرم و خشک، سال سوم، شماره 3، صص 79-95.

- ناری قمی، م؛ و دامیار، س. (1391). مطالعه تطبیقی مفهوم فضا در معماری بومی و معماری مدرن. هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، دوره 17، شماره 49، صص 65-72.

- ناظمی، ا؛ و قاسمی،ا. (1398). تبیین راهکارهای ارتقاء تعامل سازگار میان بناهای معماری و طبیعت با رویکرد معماری بیوفیلیک. کنفرانس دوسالانه جامعه و معماری معاصر، اصفهان، ایران.

- یوسف‌زاده، ع؛ وفامهر، م و مهدی نیا، م . (1398). مؤلفه‌های طراحی بیوفیلیک بر حصول زیست‌پذیری با تأکید بر معماری اسلامی. نشریه مطالعات هنر اسلامی، مشهد، ایران.

Abdelaal, M. S., & Soebarto, V. (2019). Biophilia and Salutogenesis as restorative design approaches in healthcare architecture. Architectural Science Review, 62(3), 195-205.

Al-Hity, N., & Ashnaitar, Sh., (2025). Enhancing Well- Being in High-Rise Residential Buildings by Biophilic Design in Erbil, Iraq, Journal of Salutogenic Architecture, Volume 4, Issue 1, pp 112-130.

Andreucci, M. B., Loder, A., McGee, B., Brajković, J., & Brown, M.(2021). Exploring Regenerative Co-benefits of Biophilic Design for People and the Environment. Urban Services to Ecosystems: Green Infrastructure Benefits from the Landscape to the Urban Scale, 391-412.

Asadzadeh, E.,Yousefi Ahmadchali, M., (2018). Analyzing Design Principles of Biophilic Neighborhoods, Civil Engineering Journal, Vol 4,No 10,pp 2425-2436.

Barbiero, G. (2021). Affective ecology as development of the biophilia hypothesis. Visions for Sustainability, 16, 43–78.

Barekat,M.(2024).Principles of Ecological and Biophilic Architecture in the Design of Iranian Residential Complexes in order to Improve Their Quality. Modern Construction and Architecture. No(2).45, pp1-9.

Brielmann, A. A., Buras, N. H., Salingaros, N. A., & Taylor, R. P. (2022). What happens in your brain when you walk down the street? Implications of architectural proportions, biophilia, and fractal geometry for urban science. Urban Science, 6(1), 3 .

Browning, W. D., & Ryan, C. O. (2020). Nature inside: a biophilic design guide.

Browning, W. D., Ryan, C. O., & Clancy, J. O. (2014). Patterns of Biophilic Design: Improving Health and Well-Being in the Built Environment; Terrapin Bright Green LLC: New York, NY, USA, 2014 .

Duyan,E.(2025). The Biophilic Effect: Embodied Self and Nature as Cluster of Affordances. Civil Engineering and Architecture Vol.13(5), pp3581-3592, DOI:10.13189/cea.2025.130509.

Ebrahimpour, M. (2020). Proposing a Framework of Biophilic Design Principles In Hot And Arid Climate Of Iran By Using Grounded Theory, Civil and Environmental Engineering, Vol. 16, Issue 1, pp 71-78, Doi: 10.2478/cee-2020-0008.

Ebrahimpour, M., Majedi, H., & Zabihi,H., (2017). Biophilic” planning, a new approach in achieving liveable cities in Iranian new towns – Hashtgerd case study, Wetenskaplike,SSB/TRP/MDM, (70).pp1-13.

Gaekwad, J. S., Sal Moslehian, A., Roös, P. B., & Walker, A. (2022). A Meta-Analysis of Emotional Evidence for the Biophilia Hypothesis and Implications for Biophilic Design.Frontiers in Psychology, 13, 2476-2476.

Gillis, K., & Gatersleben, B. (2015). A review of psychological literature on the health and wellbeing benefits of biophilic design. Buildings, 5(3), 948–963.

Green, J. A. (2012). Back to nature for good: Using biophilic design and attention restoration theory to improve well-being and focus in the workplace (Unpublished master’s thesis). University of Minnesota.

Kellert, S. R., Heerwagen, J., & Mador, P. (2008). Biophilic Design: The Theory, Science, and Practice of Bringing Buildings to Life. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.

Kellert, S. R. (2005). Building for Life: Designing and Understanding the Human–Nature Connection. Washington, DC: Island Press.

Kellert, S. R. (2018). Nature by Design: The Practice of Biophilic Design. Yale University Press. New Haven, London.

Lee,E.J&Park,S.J.(2021).Toward the Biophilic Residential Regeneration for the Green New Deal.International Journal of Environmental Research and Public Health.18.2523.p1-21.

Li,M.Chau,H.W.&Aye,L.(2020).Biophilic Design Features In Vernacular Architecture and Settlements Of The NAXI, Journal of Architecture and Urbanism,44(2),pp 188203.

Minke, G. (2001). Building with Earth: Design and Technology of a Sustainable Architecture. Basel: Birkhäuser.

Mohamed Abdel Hady,S.(2021). Activating Biophilic design Patterns as a Sustainable Landscape Approach. Journal of Engineering.68(1).

Oliver, P. (2003). Dwellings: The Vernacular Houses Worldwide. New York: Phaidon Press.

Peters, T., & D'Penna, K. (2020). Biophilic design for restorative university learning environments: A critical review of literature and design recommendations. Sustainability(Switzerland), 12 .7064 ,(17).

Ramzy, N. S. (2015). Sustainable spaces with psychological connotation: Historical architecture as reference book for biomimetic models with biophilic qualities. Archnet-IJAR,9(2), 248-267 .

Richardson, M., & Butler, C. W. (2022). Nature connectedness and biophilic design. Building Research and Information, 50(1-2), 36-42.

Ryan, C. O., Browning, W. D., Clancy, J. O., Andrews, S. L., & Kallianpurkar, N. B. (2014). Biophilic design patterns: Emerging nature-based parameters for health and well-being in the built environment. International Journal of Architectural Research, 8(2), 62–76.

Salingaros, N. A. (2019). The biophilic healing index predicts effects of the built environment on our wellbeing. Journal of Biourbanism, 8, 13–34.

Sharifi, M., & Sabernejad, J. (2016). Investigation of Biophilic architecture patterns and prioritizing them in design performance in order to realize sustainable development goals.European Online Journal of Natural and Social Sciences: Proceedings, 5(3 (s)), pp. 325-337

Soderlund, J., & Newman, P. (2015). Biophilic architecture: a review of the rationale and outcomes. AIMS Environmental Science, 2(4), 950-969.

Tahoun, Z. N. A. (2019). Awareness assessment of biophilic design principles application. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science.

Tabassum, R. R., & Park, J. (2024). Development of a Building Evaluation Framework for Biophilic Design in Architecture, Buildings, 14, 3254, pp1-21.

Tekin, B. H., Corcoran, R., & Gutiérrez, R. U. (2025). The impact of biophilic design in Maggie's Centres: A meta-synthesis analysis. Frontiers of Architectural Research, 12(1), 188-207.

Wilson, E. O. (1992). The Diversity of Life. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Wijesooriya, N.,Brambilla, A., & Markauskaite. L. (2023). Biophilic design frameworks: A review of structure,development techniques and their compatibility with LEED sustainable design criteria, Cleaner Production Letters 4, 2023,100033, pp1-11.

Wines, J. (2000). Green Architecture. Köln, Germany: Taschen.

Xing,Y.,Stevenson,N.,Thomas,C.,Hardy,A.,Knight,A.,Heym,N.@Sumich,A.,

(2025),Exploring biophilic building designs to promote wellbeing and stimulate inspiration,Plos One,Healthy and Inspirational Biophilic Buildings,pp1-14.

Youn,Ch.,Kang,M.&Lee,J.,(2025), Biophilic Design and Restorative Effects: A NeuropsychologicalStudy of Healthy Indoor Workspaces in Urban Contexts,MDPI,International Journal of Environmental Research and Public Health,22,1571,pp1-16.

Zhong,W., Schorder,T.&Bekkering.J.(2021).Biophilic design in architecture and its contributions to health,well being, and sustainability:A critical review.Frontiers of Architectural Research11,Higher Education Press,114-141

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده

شماره

نوع مقاله

پژوهشی

نحوه استناد به مقاله

عبدالهی ر., & عباسی ز. (2026). ارزیابی تطبيقي و تعیین سلسله مراتب اولویت های طراحی در معماری بایوفیلیک مسکن سنتی و معاصر (مطالعه موردی: شهر قم). مجله معماری منظر و طراحی باغ. https://lagdj.com/index.php/lagdj/article/view/64