بازخوانی میانمقیاسی پیوند خانهباغ و باغشهر در بافت تاریخی ارومیه: رهیافتی آمیخته برای یکپارچهسازی معماری بومی و برنامهریزی شهری
کلمات کلیدی:
خانهباغ، باغشهر، همراستاسازی، معماری بومی، برنامهریزی شهری، منظر شهری، ارومیهچکیده
شهرهای تاریخی ایران حاصل پیوند دیرپای انسان، طبیعت و ساختار مصنوعاند. در ارومیه، این پیوند در خانهباغ بهعنوان دانه معماری بومی و باغشهر بهعنوان الگوی کلان منظر شهری تجلی یافته است. اما گسست میان معماری بومی و برنامهریزی شهری معاصر، هویت باغشهری ارومیه را به بحران کشانده و بافت تاریخی آن را فرسوده ساخته است. پژوهشهای پیشین بیشتر بر ساختار درونی خانهباغ متمرکز بودهاند و الگوی اتصال آن به بافت شهری و نقش آن در تداوم هویت باغشهری کمتر بررسی شده است. پرسش اصلی این است: الگوهای پیوند میان خانهباغ و باغشهر در بافت تاریخی ارومیه چگونه بازخوانی میشوند و چه رهیافتی برای همراستاسازی معماری بومی و برنامهریزی شهری میتوان ارائه داد؟ پژوهش با روش آمیخته (کیفی-کمی) انجام شد. بخش کیفی با مصاحبه ۱۵ خبره و استخراج ۵۴ کد، ۱۲ مقوله محوری و ۴ مقوله گزینشی انجامید. بخش کمی با پرسشنامه پایایی 0.87 در ۸۰ نفر و تحلیل همبستگی و عاملی انجام شد. یافتهها نشان داد ساختار کالبدی خانهباغها پایدار (میانگین 4.20)، اما همراستاسازی معماری بومی و برنامهریزی شهری (2.50) و تداوم هویت باغشهری (2.80) ضعیف است. هویت باغشهری با همراستاسازی (0.67r=) و بار عاملی (0.71β=) قویترین رابطه را داشت. رهیافت پیشنهادی سهلایه است: بازشناسی هندسه و سلسلهمراتب خانهباغ، بازطراحی دسترسی و محورهای بصری بر پایه شار باغ، و تدوین ضوابط کلان نهادینهسازی معماری بومی. این رهیافت میتواند الگویی برای سایر شهرهای تاریخی ایران باشد.
دانلودها
مراجع
براتی، ف، صالحی، ا و بهرامیان، آ. (1404). خوانش اصول و الگوهای باغ ایرانی با هدف استفاده در فضاهای سبز شهری معاصر. منظر، 17(70)، 6-15.
https://www.manzar-sj.com/article_217625.html
پیرنیا، م. باغ ایرانی. گلستان هنر. ۱۳۸۷، ۴ (۲)،۳۰-۳۳.
http://golestanehonar.ir/browse.php?a_id=196&slc_lang=fa&sid=1&printcase=1&hbnr=1&hmb=1
حیدرنتاج، و. (۱۳93). باغ ایرانی. چاپ دوم، تهران: انتشارات دفتر پژوهشهای فرهنگی.
حیدر نتاج، و. (1389). پارک شهری با الگوی باغ ایرانی. منظر، 2(10), 66-67.
https://www.manzar-sj.com/article_10866.html
ذوالفقارنسب، ن، جلالیان، س و سروش، م. (1405). بررسی تطبیقی مفهوم ادراک زیبایی در فضای باغ ایرانی براساس نظریات روانشناسی محیط و پدیدارشناسی، معماری منظر و طراحی باغ،دوره 2،شماره4، 1-28.
https://lagdj.com/index.php/lagdj/article/view/36
شاهچراغی، آ. (۱۳۹4). پارادایمهای پردیس: درآمدی بر بازشناسی و بازآفرینی باغ ایرانی. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
شیبانی، م و اسماعیلدخت، م. (1394). شارباغ ایرانی، جایگاه باغ ایرانی در منظر شهری. منظر، 7(33), 14-21.
https://www.manzar-sj.com/article_15312.html
شاهچراغی، آ. (۱۳۸8). تحلیل فرایند ادراک محیط باغ ایرانی براساس نظریۀ روانشناسی بومشناختی. هویت شهر، ۳(۵)، ۸۴-۷۱.
https://www.magiran.com/paper/722920
فاطمی، م. (1401). انعطاف پذیری، ویژگی بارز باغ ایرانی برای بهره گیری از آن در دورۀ معاصر. منظر، 14(58), 6-19.
https://www.manzar-sj.com/article_146979.html
فرزین، س، خلیل نژاد، س.م، مرادزاده میرزایی، س و زارعی، ع. (1399). ویژگی های منظر چندعملکردی در باغ ایرانی (مطالعه موردی: میراث جهانی باغ اکبریه). منظر، 12(52), 6-17.
https://www.manzar-sj.com/article_114290.html
فرشچیان، ا. (1404). مکان سوم در منظر شهری ایران؛ نظریه، عمل وچشماندازهای معاصر؛ نمونه تحت مطالعه منظر شهری همدان، معماری منظر و طراحی باغ، دوره 1، شماره2، 1-30.
https://lagdj.com/index.php/lagdj/article/view/14
فلامکی، م. (1384). رمز و رازهای باغ ایرانی. موزه ها، -41، (ویژه نامه همایش و نمایشگاه باغ ایرانی))، 2-5.
https://sid.ir/paper/449861/fa
قلعه نویی، م و علیخانی، م. (1393). ارزیابی مادیهای اصفهان بهمنزلۀ سبزراه، با رویکرد توسعۀ پایدار (نمونۀ موردی: نهر نیاصرم). محیط شناسی، 40(4).
https://jes.ut.ac.ir/article_53020.html
متدین، ح. (۱۳۹9). تاریخ باغسازی جهان. تهران: انتشارات پژوهشکده هنر معماری و شهرسازی نظر.
مدقالچی، ل، انصاری، م و بمانیان، م. (1392). روح مکان در باغ ایرانی. باغ نظر، 11(28), 25-38.
https://www.bagh-sj.com/article_4861.html
ملكزاده ديلمقاني، ت. (1388). تاريخچه دارالنشاط اورميه. چاپ اول، اروميه: انتشارات ياز
منصوری، س. ا. (1384). درآمدی بر زیبایی شناسی باغ ایرانی. باغ نظر، 2(3), 58-63.
https://www.bagh-sj.com/article_1504.html
نعیما، غ. (۱۳۹3). باغهای ایران باغهای ایران: که ایران چو باغیست خرم بهار. تهران: انتشارات پیام.
- میرفندرسکی، م. (1384). باغ ایرانی چیست؟ باغ ایرانی کجاست؟. موزه ها، 41 ، (ویژه نامه همایش و نمایشگاه باغ ایرانی).
دانلودها
گاهشمار انتشار
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 بابک مطیعی

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.