بررسی تطبیقی مفهوم ادراک زیبایی در فضای باغ ایرانی براساس نظریات روانشناسی محیط و پدیدارشناسی
کلمات کلیدی:
ادراک، باغ ایرانی، فضا، پدیدارشناسی، روانشناسیمحیط، تطبیقچکیده
ادراک و شناخت انسان از زیبایی فضا در معماری باغ ایرانی، براساس رابطه دو سویه انسان با فضای باغ شکل میگیرد. دانش طراحی باغهای ایرانی که هدف خود را دستیابی به محیط و فضایی نیکو و زیبا برای انسان میدانستند، در پی شناساندن راههای عمقبخشی به این رابطه، بیشترمحققان از دستاوردهای دانش روانشناسیمحیط بهره جستهاند. اما ادراک زیبایی، به عنوان یک موضوع معرفتشناختی، ریشههای مفهومی خود را از دیگر حوزههای معرفتی و فلسفی از جمله پدیدارشناسی نیز میگیرد و پدیدارشناسی را نیز میتوان خاستگاه مفهومپردازی در زمینه ادراک زیبایی دانست، هرچند طراحان کمتر از این منظر به ادراک نگریستهاند. این پژوهش با هدف بهرهگیری بیشینه از اندیشههای نظریهپردازان روانشناسیمحیط و پدیدارشناس در زمینه ادراک زیبایی، میکوشد تا با مقایسه و تطبیق یافتههایادراک در دوحوزه روانشناسیمحیط و پدیدارشناسی، دستاوردهای ثمربخش آراء فلسفی در این زمینه را با نگاهی بر کاربرد آن در ادراک زیبایی عناصر اصلی سازمان فضایی در باغ ایرانی آشکار سازد. در این مقاله ادراک زیبایی عناصر تشکیل دهنده سازمان فضایی باغ ایرانی با استفاده از آراء فیلسوفان و نظریهپردازان مطرح در وادی دو حوزه معرفتی پدیدارشناسی و روانشناسیمحیط مورد تطبیق و بررسی قرارگرفته است؛ این پژوهش با رویکرد کیفی از نوع «توصیفی-تحلیلی» (غیر اثباتگرایانه) میباشد و از نظر هدف، در دسته پژوهشهای بنیادی و توسعهای قرار میگیرد و با استفاده از روش «تحلیل محتوا» و «تحلیل مفهومی»، دیدگاههای ادراک زیبایی را در دو حوزه معرفتی با مقایسه تطبیقی و با محوریت عناصر تشکیلدهنده سازمان فضایی باغهای ایرانی که با روش تجزیه و تحلیل موردی مورد شناسایی و ارزیابی قرار داده است؛ یافتههای پژوهش بیان میدارد که نظریات و اندیشههای نظریهپردازان در دو حوزه معرفتی در شفافسازی«ماهیت ادراک و محتوای ادراک زیبایی» و نیز تدقیق «ساختار فرآیند ادراک زیبایی و مراتب آن» در شناخت و ارزیابی عوامل زیباییشناسانه سازمان فضایی باغهای ایرانی، کارکرد، ویژگی و مراتب ادراک زیبایی برای انجام فعل تطبیق، تمامی دیدگاهها و تلفیقات مربوط به ادراک زیبایی عناصر باغهای ایرانی را در هر دو حوزه میتوان بر مبنای چهار رویکرد «صوری»، «پدیدارشناختی»، «نمادین» و «ادراکی» مورد ارزیابی و تطبیق قرار داد؛ نتایج بدست آمده از تطبیقهای صورت گرفته بیانگر این است که در حوزه روانشناسیمحیط تمرکزاصلی فرآیند ادراک زیبایی متمرکز بر «عملکرد عناصر و محیط» بوده و در مقابل، فرآیند ادراک زیبایی در حوزه پدیدارشناسی بر «معنای عناصر و محیط» و «تجربه زیسته از محیط» در باغهای ایرانی تاکید دارد.
دانلودها
مراجع
ارمن، ت. (1390). مرلوپونتی (م. علیا، مترجم). ققنوس.
بختیاری، م. (1380). باغ ایرانی و تحلیل فضایی آن. سازمان میراث فرهنگی کشور.
براتی، ن.، و سلیماننژاد، م. ع. (1390). ادراک محرکها در محیط کنترل شده و تأثیر جنسیت بر آن (نمونه مورد مطالعه: دانشجویان دانشکده.
پاکزاد، ج. (1386). سیر اندیشهها در شهرسازی (1): از آرمان تا واقعیت. شرکت عمران شهرهای جدید.
پریموزکی، د. ت. (1388). مرلوپونتی، فلسفه و معنا (م. ابوالقاسمی، مترجم). مرکز.
پیرا، م. (1389). پدیدارشناسی نزد مرلوپونتی. پرسش.
پیرنیا، م. ک. (1390). آشنایی با معماری اسلامی ایران. سروش دانش.
حائری، م. (1382). باغ ایرانی. مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.
خوانساری، م.، یاوری، م.، و مقتدر، م. (1383). باغ ایرانی بازتابی از بهشت. انتشارات سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
ذوالفقارنسب، نریمان.، جلالیان، سارا.، سروش، محمدمهدی.، و طلیسچی، غلامرضا. (1403). ویژگیهای سازمان فضایی خانههای جدید معاصر متاثر از تحولات سلیقه در معماری دوران معاصر ایران. جغرافیا و برنامهریزی منطقهای، 14(3)، 281-307. https://doi.org/10.22034/jgeoq.2024.482683.4145
ذوالفقارنسب، نریمان.، جلالیان، سارا.، سروش، محمدمهدی.، و طلیسچی، غلامرضا. (1405). تاملی بر نقش سلیقه در چرخه تولید تا مصرف محصول معماری در جغرافیای اجتماعی دوران معاصر ایران. جغرافیا و برنامهریزی منطقهای، 16(2)، e245709. https://doi.org/10.22034/jgeoq.2026.580702.4467
رضاییان، ف.، و کابلی، ی. (1391). هفترخ فرخ ایران. طلوع اطلاعات تصویری.
13سلطانزاده، حسین. (1389). فضاهای شهری در بافتهای تاریخی ایران. دفتر پژوهشهای فرهنگی.
کرمونا، م.، و همکاران. (1388). مکانهای عمومی فضاهای شهری، ابعاد گوناگون طراحی شهری (ف. قرائی و همکاران، مترجمان). دانشگاه هنر تهران.
کرمونا، م.، و تیزدل، ا. (1390). خوانش مفاهیم طراحی شهری (ک. ذکاوت و ف. فرشاد، مترجمان). آذرخش.
کیانی، م. ی. (1384). باغ ایرانی. نشر آگه.
لنگ، جان. (1390). آفرینش نظریه معماری (ع. عینیفر، مترجم؛ چاپ پنجم). انتشارات دانشگاه تهران.
مطلبی، ق. (1380). روانشناسی محیطی: دانشی نو در خدمت معماری و طراحی شهری. نشریه هنرهای زیبا، (10)، 65-72.
معماریان، غلامحسین. (1388). باغ ایرانی: ویژگیهای معماری و طراحی. دانشگاه شهید بهشتی.
نوربرگ-شولتز، ک. (1381). معماری: حضور، زبان و مکان (ع. سیداحمدیان، مترجم). انتشارات معمار.
Anthes, E. (2011). The Nature of Cities: How Design Impacts Our Well-being. Architectural Review.
Diprose, R. (2012). Corporeal Generosity: On Giving with Nietzsche, Merleau-Ponty.
Gibson, James(1950), The Perception of the Visual World, Houghton Mifflin, Boston.
Gifford, R. (2014). Environmental Psychology: Principles and Practice. Optimal Books.
Holl, S. (2005) Thin Ice. In: Pallasmaa, J. (2005) "The Eyes Of The Skin, Architecture and the Senses",
London, Academy Edition: 6-8.
Ittelson ,William H.(1960), Visual Space Perception, Springer, New York.
Kaplan, R., & Kaplan, S. (1989). The Experience of Nature: A Psychological Perspective. Cambridge University Press.
Merleau-Ponty, M. (1962). Phenomenology of Perception. London: Routledge& Kegan Paul.
Pallasmaa, J. (1996) "The Eyes Of The Skin, Architecture and the Senses", London, Academy Editions.
Peery, R. S. (2008). Nietzsche, Philosopher of the Perilous Perhaps. New York: Algora Pub.
Arman, T. (2011). Merleau-Ponty (M. Olya, Trans.). Ghoghnous. [In Persian].
Bakhtiari, M. (2001). The Persian garden and its spatial analysis. Cultural Heritage Organization of Iran. [In Persian].
Barati, N., & Soleiman-Nejad, M. A. (2011). Perception of stimuli in a controlled environment and the effect of gender on it (Case study: Faculty students). [Journal Name Missing]. [In Persian].
Pakzad, J. (2007). The evolution of ideas in urban planning (1): From ideal to reality. New Cities Development Company. [In Persian].
Primozic, D. T. (2009). Merleau-Ponty, philosophy and meaning (M. Abolghasemi, Trans.). Markaz. [In Persian].
Pira, M. (2010). Phenomenology according to Merleau-Ponty. Porsesh. [In Persian].
Pirnia, M. K. (2011). Introduction to Islamic architecture in Iran. Soroush-e Danesh. [In Persian].
Haeri, M. (2003). The Persian garden. Center for Architecture and Urban Planning Studies and Research. [In Persian].
Khansari, M., Yavari, M., & Moghtader, M. R. (2004). The Persian garden: A reflection of paradise. Cultural Heritage and Tourism Organization. [In Persian].
Zolfagharnassab,N , jalalian,S , soroush,M and Talischi,G . (2024). The characteristics of the spatial organization of new contemporary houses influenced by the changes of taste in the Iranian contemporary architecture. Geography and Regional Planning, 14(3), 281-307. doi: 10.22034/jgeoq.2024.482683.4145
Zolfagharnassab,N , jalalian,S , Soroush,M and Talischi,G . (2026). A Reflection on the Role of Taste in the Cycle from Production to Consumption of Architectural Products within the Socio-Geographical Context of Contemporary Iran. Geography and Regional Planning, 16(2), 155-174. doi: 10.22034/jgeoq.2026.580702.4467
Rezayian, F., & Kaboli, Y. (2012). Seven glimpses of beautiful Iran. Tolooe Ettelaat-e Tasviri. [In Persian].
Soltanzadeh, H. (2010). Urban spaces in historical contexts of Iran. Office of Cultural Research. [In Persian].
Carmona, M., et al. (2009). Public places, urban spaces: The dimensions of urban design (F. Garaee et al., Trans.). University of Art. [In Persian].
Carmona, M., & Tiesdell, S. (2011). Reading urban design concepts (K. Zekavat & F. Farshad, Trans.). Azarakhsh. [In Persian].
Kiani, M. Y. (2005). The Persian garden. Agah. [In Persian].
Lang, J. (2011). Creating architectural theory (A. Einifar, Trans., 5th ed.). University of Tehran Press. [In Persian].
Motalebi, Q. (2001). Environmental psychology: A new knowledge in the service of architecture and urban design. Journal of Fine Arts, (10), 65-72. [In Persian].
Memarian, G. (2009). Persian garden: Architectural and design features. Shahid Beheshti University. [In Persian].
Norberg-Schulz, C. (2002). Architecture: Presence, language and place (A. Seyed-Ahmadian, Trans.). Memar. [In Persian].
دانلود
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 نریمان ذوالفقارنسب; سارا جلالیان, محمدمهدی سروش (نویسنده)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.